منظر
نشریه علمی

مفهوم باغ در اسناد شیراز دورۀ قاجار: تحلیلی واژگانی

https://doi.org/10.22034/manzar.2026.581517.2424
دوره 18، شماره 76
پاییز 1405
صفحه 5-15
منظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

علی اسدپور

گروه مطالعات معماری ایران، دانشکدۀ معماری و مرمّت، دانشگاه هنر شیراز، ایران

چکیده
ویژگی‌های تاریخی، ادراکی، زیباشناختی و اقلیمی باغ ایرانی محور بسیاری از پژوهش‌ها بوده‌ است ولی همچنان ساخت ‌واژگانی و شیوۀ سازمان یافتن باغ ایرانی در زبان منابع تاریخی، کمتر مطالعه شده است؛ این در حالی است که زبان‌شناسی منابع تاریخی، ازجمله اسناد تاریخی، می‌تواند ابعاد تازه‌ای از باغ ایرانی را آشکار کند. هدف پژوهش کنونی استخراج ساخت مفهومی باغ در زبان اسناد روزمرۀ شیراز دورۀ قاجار است. فرضیۀ پژوهش آن است که مفهوم باغ در آن دوره، پدیده‌ای ساختمند، غیرمصداقی و حاصل شبکه‌ای از واژگان است که باغ را از خلال روابط میان اجزا و مستقل از کیفیت هر جزء فهم می‌کرده است. بنابراین، پرسش این است که چه روابطی میان واژگان مرتبط با مقولۀ باغ در اسناد قاجاری شیراز برقرار است؟ و این روابط چگونه به‌مثابۀ یک ساختار واحد سازمان می‌یابند؟ روش پژوهش کیفی و مبتنی‌بر واژگان‌شناسی و زبان‌شناسی ساخت‌گرا است. درمجموع 32 سند از آرشیو سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران و آرشیو دنیای زنان در عصر قاجار که شرحی از اجزای باغ در خود داشته‌اند، به‌عنوان اسناد منتخب، تحلیل شده‌اند. با مطالعۀ روابط معنایی موجود میان این دسته از واژگان در هر سند، ساختی از باغ آن‌گونه که در اسناد نمود دارد، پیشنهاد شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که ساخت باغ در اسناد موردمطالعه دو جزء پایه به نام «عرصه» و «اشجار» دارد و بر روابط چندگانه میان «زمین» و «درختان» استوار است. ساخت باغ ازطریق شبکۀ مسیرها (خیابان و راسمان)، سامانۀ آب (مَجری، مَمَرّ و مدخل) و عناصر تحدیدکنندۀ فضا (جُدارن، حیطان، درب و دربگاه) سازمان می‌یابد که درمجموع «ساخت مفهومی باغ» نامیده شده است. این ساخت حاصل روابط هم‌نشینی، تقابل‌های معنایی و باهم‌آیی‌های میان واژگانی است که اجزای سازندۀ باغ در اسناد به شمار می‌روند؛ اجزایی که هیچ‌یک در ساخت باغ بر دیگری برتری ندارند. ابعاد کمّی باغ، شکل کالبدی آن، ارزش‌های مبادله‌ای و توصیف‌های زیباشناختی در این ساخت جایی ندارند. ازاین‌رو، باغ در اسناد قاجاری به ساختی خودسامان بدل می‌شود که با نگرش‌های معمارانه یا زیبایی‌شناسانۀ امروزی تفاوت‌هایی دارد.

کلیدواژه‌ها

زبان‌شناسی ساخت‌گرا
معنی‌شناسی واژگانی
باغ ایرانی
اسناد قاجاری
شیراز
موضوعات

عنوان مقاله English

The Concept of the Garden in Qājār-Era Documents from Shiraz: A Lexical Analysis

نویسنده English

Ali Asadpour
Department of Iranian Architecture Studies, Faculty of Architecture and Restoration, Shiraz University of Arts, Iran
چکیده English

The historical, perceptual, aesthetic, and climatic characteristics of the Persian garden have been the focus of numerous studies. However, the lexical structure of the Persian garden and the way it is organized in the language of historical sources have received far less attention. This is despite the fact that linguistic analysis of historical sources, including documentary records, can reveal new dimensions of the Persian garden. This study aims to reconstruct the Conceptual Structure of the Garden as represented in the language of everyday documents from Shiraz during the Qājār period. It hypothesizes that the concept of the garden in this period was a structured, non-referential construct constituted through a network of lexical items that defined the garden by the relationships among its constituent elements rather than by the intrinsic qualities of any individual element. Accordingly, the study addresses two questions: What semantic relationships exist among the lexical items associated with the category of the garden in Qājār-era documents from Shiraz? How are these relationships organized into a unified conceptual structure? This qualitative study draws upon lexical studies and structural linguistics. A corpus of 32 documents describing the constituent elements of gardens was selected from the National Library and Archives of Iran and the Women’s Worlds in Qājār Iran archive. By examining the semantic relationships among the lexical items occurring in these documents, the study reconstructs the Conceptual Structure of the Garden represented in documentary language. The findings indicate that the documentary Conceptual Structure of the Garden consists of two primary components, ʿarṣeh and ashjār, and is founded upon multiple relationships between land and trees. This structure is organized through a network of circulation routes (khiyābān and rāsmān), a water-supply system (majrā, mamar, and madkhal), and enclosing elements (judrān, ḥīṭān, darb, and dargāh), which together constitute what this study terms the Conceptual Structure of the Garden. This structure emerges from syntagmatic relationships, semantic oppositions, and lexical collocations among the lexical items denoting the constituent elements of the garden in the documents. No individual element occupies a privileged position within the overall structure. Quantitative dimensions, physical form, exchange value, and aesthetic description are absent from this conceptual structure. The garden therefore appears in Qājār-era documents as a self-organizing conceptual structure that differs in significant respects from modern architectural and aesthetic conceptions.

کلیدواژه‌ها English

  • Structural linguistics
  • Lexical semantics
  • Persian garden
  • Qājār-era documents
  • Shiraz
پیرنیا، محمدکریم. (1386). آشنایی با معماری اسلامی ایرانی (تألیف غلامحسین معماریان، نسخۀ ویرایش‌شده). سروش دانش.
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1197). مبایعه‌نامۀ باغ واقع در قصرالدشت حومۀ شیراز. (شناسه سند: 3104/232). 
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1228). مبایعه‌نامۀ فروش قسمتی از یک باغ در شیراز. (شناسه سند:  34804/999). 
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1250). مبایعه‌نامۀ باغی واقع در شیراز. (شناسه سند: 46425/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1260).  مبایعه‌نامۀ باغی واقع در قصرالدشت شیراز. (شناسه سند: 46424/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1264). مبایعه‌نامه و صلح‌نامه‌ای در مورد فروش بستان‌هایی واقع در قصرالدشت شیراز. (شناسه سند:  22844/296).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1265). مبایعه‌نامۀ باغ و عمارتی واقع در قصرالدشت شیراز. (شناسه سند:  41155/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1268). مبایعۀ نارنجستان واقع در محلۀ لب‌آب شیراز. (شناسه سند: 41163/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1281). مبایعه‌نامۀ سه دانگ بستان سرکوهی واقع در قصرالدشت حومۀ شیراز. (شناسه سند: 34647/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1282). مبایعه‌نامۀ فروش قسمتی از یک باغ در حومۀ شیراز. (شناسه سند: 103/997).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1284).  مبایعه‌نامۀ بخشی از یک قطعه باغ واقع در شیراز. (شناسه سند: 41077/999).
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. (1291). مبایعه‌نامۀ شرطیۀ باغی در شیراز شیراز. (شناسه سند:  45673/999). 
گندمکار، راحله. (1399). فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی. نشر علمی.
گندمکار، راحله. (1401). آشنایی با معناشناسی ساختگرا. نشر علمی.
Jayhani, H. (2016). Khawaja Garden, narrated by “Nezami Ganjavi”: Representation of Persian garden pattern based on the interpretation of a story in Masnavi of Haft-Paykar. MANZAR, the Scientific Journal of landscape, 7(33), 90-95. https://www.manzar-sj.com/article_15322.html 
Akhlaghi Sharif, M. J., & Jayhani, H. (2025). A comparative study of Timurid Chaharbaghs’ features in Persian texts of the 9th and 10th centuries AH with Abu Nasri Heravi’s model. MANZAR, the Scientific Journal of Landscape, 17(72), 6-15. https://doi.org/10.22034/manzar.2025.527011.2356 
Alehashemi, A. (2012). Qazvin Boulevard: A garden inside Qazvin. Bagh-e Nazar, 9(22), 65-74. https://www.bagh-sj.com/article_1888_en.html?lang=en 
Alemi, M. (2013). Giardino persiano: Tipologie e forme. In A. Petruccioli (Ed.), II gardino islamico: architecture, nature (pp. 49-75) (M. Rasekhi Trans.). Rouzaneh Publishing. (Original work published 1994).
Anvari, H. (2002). Sokhan comprehensive dictionary: Persian to Persian [Farhang-e Bozorg-e Sokhan] (Vol. 2, 3, 4, 8). Sokhan Publication.
Bailey, G. (1997). The sweet-smelling notebook: An unpublished Mughal source on garden design. In A. Petruccioli (Ed.), Gardens in the time of great Muslim empires: theory and design (pp. 129-139). Brill.
Barati, N. (2005). Gardens and construction of the gardens in the Iranian culture and Persian language. Bagh-e Nazar, 1(2), 3-15. https://www.bagh-sj.com/article_1386.html?lang=en 
de Saussure, F. (2024). Course in general linguistics (K. Safavi Trans.). Hermes Publishing. (Original work published 1983).
Dehkhoda, A. (1998). Dehkhoda Dictionary. University of Tehran Press. 
Farzin, A. A. (2014). Persian garden on the basis of Ferdowsi’s Shahnameh. MANZAR, the Scientific Journal of Landscape, 6(27), 8-13. https://www.manzar-sj.com/article_6311.html?lang=en 
Haravi, Q. (1977). Ershād al-Zerā’a (M. Mushiri, Ed.). University of Tehran press. 
Harland, R. (2016). Super structuralism: the philosophy of structuralism and post structuralism (F. Sojoudi Trans.). (Original work published 1987).
Jamal.al.din, G. (2018). The principles of garden design in the Qajar period (based on Mefâtih-āl-Râzaq). MANZAR, the Scientific Journal of landscape, 10(44), 6-17. https://doi: 10.22034/manzar.2018.76859
Jamaleddin, G. (2015). Gardening in “Ershād al-Zerā’a”. MANZAR, the Scientific Journal of landscape, 7(32), 6-13. https://www.manzar-sj.com/article_15006.html?lang=en  
Jayhani, H. & Rezaepour,  M. (2017).  Landscape design in Persian Garden: evolution, urban role, principles. Research center for culture, art and communication, and Kashan University. 
Matthews, P. H. (2023). A short history of structural linguistics (R. Gandomkar Trans.). Mirdashti Books. (Original work published 2001).
Safavi, K. (2021). Descriptive dictionary of semantics. Farhang Moaser. 
Shahcheraghi, A. (2012). Paradigms of Pardise: Recognition & re-creaction of the Persian garden. Jahad-e Daneshgahi Tehran. 
Subtelny, M. E. (2002). Le jardin Persian: Pragmatism et imaginaire. In Le monde est un jardin: Aspects de l’histoire culturelle de l’Iran medieval (pp. 58-65). Association pour l’avancement des études iraniennesiraniennes.
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1907). Power of attorney to get back a stable and an orchard. http://www.qajarwomen.org/en/items/16179A56.html
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1916). A lawyer’s. http://www.qajarwomen.org/en/items/16179A271.html
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1921). Petition regarding a garden. http://www.qajarwomen.org/en/items/16179A235.html
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1924). Settlement of Raziyah Sultan Khanum and Muhammad Khalil the merchant from Shiraz. http://www.qajarwomen.org/en/items/14130A7.html
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1925). Power of attorney to execute a will. http://www.qajarwomen.org/en/items/16179A171.html
Women’s Worlds in Qājār Iran archive. (1930). Settlement of a garden. http://www.qajarwomen.org/en/items/14130A11.html
Women’s Worlds in Qājār Iran. (1914). Sale document of Haji ‘Abd al-Husayn and Haji Muhammad Ibrahim. http://www.qajarwomen.org/en/items/14130A46.html
Yarahmadi, S., Ansari, M., & Mahdavinejad, M. (2018). Re-commentary of Sa’adat Abad Garden of Qazvin: A comparative analysis of Abdi Beig Shirazi’s poems and historical documents. Bagh-e Nazar, 15(58), 27-50. https://www.bagh-sj.com/article_59574_en.html?lang=en

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما