منظر
نشریه علمی

منظرۀ خورنق؛ از واقعیت تا نماد سیر تحول روایت‌ها پیرامون منظره‌پردازی کاخ خورنقِ ساسانی در منابع دورۀ اسلامی

https://doi.org/10.22034/manzar.2025.519676.2349
دوره 17، شماره 71
تابستان 1404
صفحه 6-19
منظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

امیرمهدی بصیری خردمند طهرانی 1
سعید خاقانی 2
سید امیر منصوری 3

1 کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

2 استادیار، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده
 کاخ خورنق یکی از مشهورترین کاخ‌هایی است که در دورۀ ساسانی ساخته شده و شهرت این کاخ در منابع دوره‌های پس از آن، به‌خصوص در منابع تمام دوران اسلامی به حدی بوده که این حکایت‌ها گاه با افسانه آمیخته و این کاخ همانند طاق کسری به متر و معیاری برای سنجش آثاری که در زمان‌های بعدی ساخته می‌شده، تبدیل شده است. سیر تحول روایت‌های دوران اسلامی از قرون اولیه تا دورۀ قاجار حول محور منظر کاخ، از اهداف اصلی این مقاله است. نکته‌ی قابل ‌توجه این است که این حکایت‌ها‌ در طول زمان با تغییراتی روبرو می‌شود؛ به‌گونه‌ای که اگرچه در منابع قرون اولیه، منظره‌ای که کاخ به‌نمایش می‌گذاشته، امری زودگذر تلقی شده اما کیفیت این منظره توصیف شده است. به‌همین دلیل این دوره از روایت‌های پیرامون منظره‌ی کاخ خورنق را می‌توان به‌نوعی «منظره‌پردازی از واقعیت» دانست. روایت‌هایی که با گذر زمان، توصیف از کیفیت فضایی کاخ و منظره در آن‌ها کمرنگ شده و به جایی می‌رسد که تنها نامی از کاخ به‌عنوان استعاره‌‌ی شکوه از دست‌رفته و متر و معیاری برای سنجش شکوه و عظمت هر بنا به ‌لحاظ ارتفاع باقی می‌ماند و کار به‌جایی می‌رسد که حکایت اولیه در دورۀ صفوی به‌طور کامل فراموش می‌شود و «به‌ گورستان» برده می‌شود. در اینجا دیگر ردی از منظره‌ی کاخ نبوده و از خود کاخ به‌عنوان نماد و استعاره‌ یاد می‌شود. به‌همین دلیل در این دوره می‌توان تصوّر کاخ را به‌عنوان «منظره‌پردازی نمادگرایانه» تصور کرد. اما روایت از منظره‌ی کاخ بار دیگر در دوره‌ی قاجار، خود را نمایان می‌سازد. چنین نمودار تغییراتی نشان‌دهنده‌ی این است که روایت‌های تاریخ معماری ایران را نباید امری ثابت و لایتغیر درنظر گرفت، بلکه این روایت‌ها در هر دوران با توجه به ویژگی‌های خاص آن دوره، تغییر و تحولاتی یافته و از این‌رو نمی‌توان دیگر به کلان‌روایت‌های شکل‌ گرفته حول معماری تاریخی ایران بسنده کرد.    

کلیدواژه‌ها

خورنق
روایت
منظره‌پردازی
واقع‌گرایی
نمادگرایی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Landscape of Khawarnaq: From Reality to Symbol The Evolution of Narratives About the Landscape of the Sassanid Khawarnaq Palace in Islamic Period Sources

نویسندگان English

Amirmahdi Basiri Kheradmand Tehrani 1
Saied Khaghani 2
Seyed Amir Mansouri 3
1 Master in Iranian Architectural Studies, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
2 Assisstant Professor, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده English

Khawarnaq is one of the most famous palaces built during the Sassanian era (224 to 651 AD). Its reputation in later historical sources—particularly throughout the Islamic period—was so great that its tales often became intertwined with legend, and the palace, much like the Taq Kasra (Arch of Ctesiphon), became a standard for assessing the grandeur of later architectural works. One of the main objectives of this article is to trace the evolution of Islamic-era narratives from the early centuries up to the Qajar period, focusing on the depiction of the palace’s landscape. A noteworthy point is that these narratives transformed over time. While early Islamic sources treated the palace’s displayed landscape as ephemeral, they nevertheless described its qualitative aspects. Thus, this phase of Khawarnaq narratives can be characterized as “landscape depiction rooted in reality”. Over time, however, spatial and qualitative descriptions of the palace and its vistas gradually faded. The narratives ultimately reached a point where only the palace’s name remained, reduced to a metaphor for lost grandeur and a yardstick for measuring the height and splendor of later structures. By the Safavid era, the original accounts had been entirely forgotten, effectively “consigned to the graveyard”. No trace of the palace’s actual landscape remained here, and the structure itself served as a pure symbol and metaphor. This period can thus be understood as one of “symbolic landscape representation”. Yet during the Qajar era, narratives of the palace’s landscape re-emerged with renewed visibility. These shifting representations demonstrate that Iranian architectural historiography should not be viewed as static or immutable. Rather, these narratives evolve according to each epoch’s distinctive characteristics, rendering any reliance on grand narratives formed around Iran’s historical architecture.

کلیدواژه‌ها English

  • Khawarnaq
  • Narrative
  • Landscape Representation
  • Realism
  • Symbolism
ابن اثیر. عزالدین علی. (1371). تاریخ کامل: وقایع قبل از اسلام (ترجمۀ ابوالقاسم حالت). شرکت چاپ و انتشارات علمی. 
ابن ‌اعثم کوفی، محمد بن علی. (1372). الفتوح (ترجمۀ محمد بن احمد مستوفی هروی). انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
آرین‌پور، یحیی. (1387). از صبا تا نیما: تاریخ 150 سال ادب فارسی. انتشارات زوار.
المیبدی، ابوالفضل رشیدالدین. (1371). کشف الاسرار و عده الابرار (به‌سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت). امیر کبیر.
بهار، محمدتقی. (1355). سبک‌شناسی و تاریخ تطور نثر فارسی. سازمان کتاب‌های پرستو وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
بیهقی. ابوالحسن علی بن زید. (1361). تاریخ بیهقی (با تصحیح و تعلیقات احمد بهمن‌یار و مقدمۀ علامۀ قزوینی). چاپخانه افست مروی.
بی.نا. (قرن 6 ه.ق.). (1318). مجمل التواریخ و القصص (تصحیح محمدتقی بهار). کلالۀ خاور.
پاشا زانوس، احمد و رمضانخانی، نرجس. (1391). جلوه‎‌های نوآوری در شعر عدی بن‌زید عبادی. مجله انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، 8(24)، 81 تا 107. https://doi.org/20.1001.1.23456361.1433.8.24.4.6
جعفری، جعفر بن محمد بن حسن. (1389). تاریخ یزد (به کوشش ایرج افشار). انتشارات علمی و فرهنگی. 
خاقانی، بدیل بن علی. (1382). دیوان خاقانی شروانی (تصحیح ضیاءالدین سجادی). انتشارات زوار.
خاوری شیرازی، فضل‌ الله بن عبد النبی. (1380). تاریخ ذوالقرنین جلد دوم: رساله‌ صاحبقران (تصحیح و تحقیق ناصر افشارفر). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
خنجی. فضل‌الله بن روزبهان. (1355). مهمان‌نامه‌ی بخارا (تاریخ پادشاهی محمد شیبانی) (به‌اهتمام دکتر منوچهر ستوده). بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. (۱۳۸۰). تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر (مقدمۀ جلال الدین همایی، زیرنظر محمد دبیر سیاقی). خیام.
سپهر، محمدتقی بن محمدعلی‌. (1385). گزیده ناسخ التواریخ (زندگانی و شرح حال: پیامبران و امامان (ع)، خلفا، پادشاهان و حکیمان بزرگ). جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
ستوده، منوچهر. (1375). از آستارا تا اِستارباد جلد پنجم: آثار و بناهای تاریخی مازندران شرقی. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با همکاری انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1401). صور خیال در شعر فارسی: تحقیق انتقادی در تطور ایماژهای شعر پارسی و سیر نظریه بلاغت در اسلام و ایران. آگه.
شمیسا، سیروس. (1393). سبک‌شناسی شعر. نشر میترا
عتبی، عبدالجبار. (1374). ترجمۀ تاریخ یمینی (ترجمۀ ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی قرن هفتم هجری). انتشارات علمی و فرهنگی. 
عطارزاده، عبدالکریم. (1385). کاخ ساسانی خورنق از واقعیت تا افسانه. رهپویه هنرهای تجسمی، 2(1)، 10-15.
عوفی، محمد بن محمد. (1361). تذکره‌ لباب‌الألباب (ترجمۀ محمد عباسی). کتابفروشی فخررازی. 
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود. (1373). آثارالبلاد و اخبارالعباد (ترجمۀ با اضافات از جهانگیر میرزا قاجار). انتشارات امیرکبیر.
کرمانی، افضل‌الدین ابوحامد احمد بن حامد. (1356). عِقدُالعُلی لِلمَوقِفِ‌الاَعلی: قدیمی‌ترین تاریخ مربوط به حوادث کرمان در عهد سلاجقه. روزبهان.
مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر. (1384). ظفرنامه (قسم اسلامیه) (تصحیح و توضیح و مقدمه از منصوره شریف‌زاده). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مسعودی، علی بن الحسین. (1382). مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر (ترجمۀ ابوالقاسم پاینده). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
معصوم شیرازی، محمد. (معصوم‌‌ علیشاه) (1349). طرائق‌الحقایق (تصحیح محمدجعفر محجوب). کتابخانه سنایی.
مفتون دنبلی، عبد الرزاق بن نجف قلی.  (1349). تجربه الاحرار و تسلیة الابرار. ج. 2. دانشگاه تبریز، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، موسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
منوچهری دامغانی. (1338). دیوان منوچهری دامغانی با حواشی و تعلیقات و تراجم احوال و فهارس و لغت‌نامه و مقابله بیست نسخۀ خطی و چاپی (به‌کوشش محمد دبیرسیاقی). انتشارات زوّار.
ناصرالدین‌شاه قاجار و اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی. (1389). روزنامه سفر مازندران (به‌روایت ناصرالدین‌شاه و اعتمادالسلطنه) (تصحیح و پژوهش یوسف الهی). رسانش.
نامور مطلق،  بهمن. (1382). اسطوره‌زدایی و اسطوره‌پردازی کاخ خورنق در نگاه نظامی و بهزاد. کتاب ماه و مهر. 
نائینی، محمدجعفر بن محمدحسین. (1353). جامع جعفری (تاریخ یزد در دوران نادری، زندی و عصر سلطنت فتحعلی‌شاه) (به‌کوشش ایرج افشار). انجمن آثار ملی.
نسوی، شهاب‌الدین محمد خُرَنْدَزى. (۱۳۷۰). نفثة المصدور. نشر ویراستار.
هدایت، مهدی‌قلی‌خان (مخبرالسلطنه). (1389). بهره‌ی ژاپن: از سفرنامه تشرّف به مکه معظمه از طریق چین - ژاپن - امریکا (۱۳۲1 هق./۱۹۰۴ - ۱۹۰۳م.). انتشارات طهوری.
واصفی، زین‌الدین محمود. (1349). بدایع‌الوقایع (تصحیح الکساندر بلدروف). انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. 
واعظ قزوینی. ملامحمد رفیع. (1359). دیوان ملامحمد رفیع واعظ قزوینی (تصحیح و مقدمه و فهارس دکتر سید حسن سادات ناصری). مؤسسه مطبوعاتی علی‌اکبر علمی.
وحیدقزوینی، محمدطاهر. (1329). عباسنامه (شرح زندگی 22 ساله شاه‌عباس ثانی 1052-1073) (تصحیح و تحشیه‌ی ابراهیم دهگان). کتابفروشی داودی اراک (فردوسی سابق).
وصاف الحضره، عبد الله بن فضل الله. (۱۳۸۸). تاریخ وصاف الحضرة (مقدمه، تصحیح و تعلیق دکتر علیرضا حاجیان‌نژاد).  مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
یعقوبی، احمد ابن اسحاق. (1382). تاریخ یعقوبی (ترجمۀ‌ محمد ابراهیم آیتی). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 
Baladi, R., Alemi, B., & Kamali Zarchi, S. (2023). Exploring Architectural Elements in Nizâmî’s Haft Peykar. Journal of Art & Civilization of the Orient, 11(41), 46-59. https://doi.org/10.22034/jaco.2023.384836.1297
Clark, K. (1991). Landscape into art (B. Khavaran, Trans.). Term-e-h Publication. (Original work published 1983)
Gholami Houjeghan, F., Bolkhari Ghehi, H., & Sadri, M. (2022). Mystical reading of the painting of Khovarnagh Palace ’s build by Kamaleddin Behzad. Journal of Islamic Crafts, 6(2), 99-112. https://doi.org/10.52547/jic.6.2.99 
Hamza Isfahani, H. B. H. (1967). Iran  History Early works to 20th century (J. Shear, Trans.). Amirkabir Publications. (Original work published 14th)
Ibn Bibi, Y. I. M. (1971). Akhbar -e Salajeqe-ye Rum: The Historical (M. J. Mashkoor, Ed.). Tehran Bookstore. (Original work published 1297)
Mafarukhi, M. I. S. (2006). Esfahan (Iran) Description and travel Early works to 20th century (H. Muhammad Awari, Trans.). Isfahan Municipality Recrational and Cultural Organazation. (Original work published 5th)
Nacipoglu, G. (2010). The Topkapı scroll : geometry and ornament in Islamic architecture: Topkapı Palace Museum Library MS H (M. Qayyoomi Bidhendi, Trans.). Rozaneh Publications. (Original work published 1956).
Safa, Z. (1990). A history of Iranian literature. Firdous Publications.
Shafiei Kadkani, M. R. (1999). Persian Literature History and criticism (A. Hojjatollah, Trans.). Ni publication. (Original work published 1318)
Shirazi, A. A. (2003). Behzad Palace›s Khawarnaq. Honar-Ha-Ye- Ziba, 15(15), 90-95. https://jhz.ut.ac.ir/article_10634.html?lang=en
Tabari, M. I. J. (1999). ‭‭‎Tabari›s history of prophets and kings (M. Muhammad Balami, Trans.). Soroush (Sound and Television Broadcasting). (Original work published 310th)‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
Thaalbi Marghani, H. B. M. (1989). Histoire des rois des perses (M. Fazaeli, Trans.). Neshr Neghranpant‏. (Original work published 1292)
Yaqubi, A. I. I. (2003). Al-Yaqubi the history (M. I. Ayati, Trans.). Scientific and Cultural Publishing Center. (Original work published 1983)
Yaqut Hamavi, Y. B. A. (2001). Mojam- ol- Boldan (A. Monzavi, Trans.). National Cultural Heritage Organization (Research Institute). (Original work published 626th)‬‬‬‬
Yaqut Hamavi, Y. B. A. (2002). Mu‘jam-u ahl-il adab (A. M. Ayati, Trans.). Soroush Publications. (Original work published 1130th)‬‬‬‬
Yaqut Hamavi, Y. B. A. (2004). Mojam- ol- Boldan (A. Monzavi, Trans.). National Cultural Heritage Organization (Research Institute). (Original work published 626th)‬‬‬‬

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما