نشریه علمی

جستاری بر سیر تحول سازمان فضایی شهر تاریخی شوشتر پیش از دورۀ اسلامی

دوره 17، شماره 70
بهار 1404
صفحه 34-43

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.

2 دانشیار، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران و دانشگاه کاشان، ایران.

3 استاد، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده
 شهر تاریخی شوشتر، به عنوان حاکم ‌نشین دشت خوزستان تا دورۀ قاجار، تحت تأثیر آب و موقعیت قرارگیری نسبت به رودخانه شکل گرفته و استقرار هستۀ شهر متأثر از این دو بوده است. این پژوهش با روش تاریخی- تفسیری، اثرگذاری عنصر طبیعی آب و رودخانه، عناصر انسان ‌‌ساخت شهری، فعالیت‌های انسانی مانند کشاورزی و فعالیت‌های مرتبط با آب را در پیوند با تاریخ  بر سازمان فضایی این شهر بررسی می‌کند. هدف پژوهش، بازنمایی عوامل و مؤلفه‌های سازنده سازمان ‌فضایی شهر پیش از دورۀ اسلامی است تا انتظام درونی این شهر را بازنمایی کند. روش پژوهش، شامل مطالعه اسناد، مدارک و مستندات تاریخی، با جست‌‌وجو در حوادث، اتفاقات و شرایط اثرگذار در پیدایش شوشتر تاریخی و با روایت و تفسیر تاریخ، سازمان فضایی دورۀ تاریخی پیش از اسلام این شهر بررسی می‌شود. سپس، به شیوه مصاحبه با صاحب ‌نظران این حوزه، یافته‌ها و مشاهدات میدانی، راست آزمایی می‌شود. جمع‌ ‌بندی پژوهش نشان ‌می‌دهد، آب، به عنوان عنصر تأثیرگذار در سازمان فضایی این شهر، سبب رونق آن شده است. نتایج، نشان از تناقضات  بین یافته ‌های باستان ‌شناسی، اسناد و کتب تاریخی دارد. لذا، با یافتن این تناقضات، تصویر درست‌تری از سازمان فضایی این شهر در دورۀ پیش از اسلام ایجاد شد. در‌نهایت، اصلی‌ترین عامل ایجاد سکونت در دشت میا ناب، وجود عنصرطبیعی آب و رودخانۀ کارون بوده است و مکان ‌یابی هستۀ شهر شوشتر در نقطه‌ای استراتژیک و متناسب با بستر طبیعی و عنصر آب، نقطه آغازین شکل‌گیری سازمان‌فضایی این شهر بوده است. ارزش‌های مذهبی، اقتصاد، سیاست، نیازها و فعالیت ‌های زیستی تحت‌تأثیر بستر طبیعی تکوین یافته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

An Exploration of the Pre-Islamic Spatial Organization Evolution within the Historic City of Shushtar

نویسندگان English

Arezou Afsharbagheri 1
Ali Omranipour 2
Mohsen Vafamehr 3
1 Ph.D.Candidate in Architecture, Department of Architecture, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
2 Associate Professor, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran and Kashan, Iran.
3 Professor, Department of Art & Architecture, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده English

Until the Qajar Era, the historic city of Shushtar served as the administrative center of the Khuzestan plain. Water and the location of the river relative to the city influenced the city and the establishment of its core. This research employs a historical-interpretive method to investigate the historical impact of the natural elements of water and river, human-made urban elements, as well as agriculture and other water-related human activities concerning the spatial organization of this city. The research aims to explore these factors in several layers during the pre-Islamic era to represent the inner order and spatial organization of the city.The spatial organization of historic Shushtar was studied and interpreted by examining this historical era through studying historical documents, records, and evidence, as well as searching for events, occurrences, and conditions that influenced the emergence of this city in the pre-Islamic era. The interviews with experts were then utilized to verify the field observations and perceptions.This article concludes that water has played a significant role in forming the spatial organization of the city as an influential element in the prosperity of the region. The findings contradict previous archaeological findings, historical documents, and texts. Therefore, this study seeks to provide a more accurate picture of the city’s spatial organization during the pre-Islamic era by identifying stated contradictions. The research findings ultimately reveal that the natural elements of water and the Karun River were the main factors for settlement in the region. The initial point of the spatial organization formation of this city was the Shushtar city core, located at a strategic point compatible with the natural landscape and water elements. The religious values, economy, politics, needs, and life activities developed under the influence of said natural environment.

کلیدواژه‌ها English

  • Shushtar
  • Historic City
  • Sassanids
  • Spatial Organization
  • Evolutionary Process
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله. (1376). سفرنامه ابن بطوطه (ترجمۀ محمدعلی موحد). نشر سپهر نقش.
افشارباقری، آرزو. (1387). بازگشت خویشتن، پیشنهاد الگوی مسکن در بافت قدیم شهر تاریخی شوشتر (نمونه موردی: محله عبدالله بانو)[پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی‌ارشد معماری]. دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر
اقتداری، احمد. (1375). آثار و بناهای تاریخی خوزستان: دیار شهریاران. انتشارات انجمن آثار ملی. 
افشارسیستانی، ایرج. (1373). خوزستان و تمدن دیرینه آن. سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
امام شوشتری، محمدعلی. (1331). تاریخ جغرافیایی خوزستان. مؤسسۀ مطبوعاتی امیرکبیر.
ایرانشهر. (1342). نشریۀ شمارۀ 22 کمیسیون یونسکو در ایران. دانشگاه تهران.
بلاذری، احمدبن‌یحیی. (1346). فتوح‌البلدان، بخش مربوط به ایران (ترجمۀ آذرتاش آذرنوش). انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بشاش کنزق، رسول. (1392). پیدایی کاسه‌های سفالی سحرآمیز یا تله شلاطین کتیبه‌دار مندایی در ایران. در یعقوب محمدی‌فر (ویراستار)، مجموعه مقالات همایش یک روزه باستان‌شناسی هگمتانه (به مناسبت بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف) در یکصدمین سالگرد کاوش در تپۀ هگمتانه  . سازمان میراث فرهنگی. 
پازوکی، ناصر. (1378). شهر و نقش دفاعی شهرها معرفی آدریالن نیایشگاه مکشوفه دوره ساسانی در بند یان درگز. در باقر آیت‌الله‌ شیرازی (ویراستار)، مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی. سازمان میراث فرهنگی کشور. 
پورکاظم، کاظم (1383). جغرافیای تاریخی خوزستان. ناشر موسسه آیات.
پیگولوسکایا، نینا ویکتورونا. (1377). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان (ترجمه عنایت‌الله رضا). انتشارات علمی و فرهنگی.
حبیب، فرح. (1385). کندوکاوی در معنای شکل شهر. هنرهای زیبا. 25(25)، 5-14. https://jhz.ut.ac.ir/article_12304_c09968           11c4be73dd722dd23d46f0931.pdf
حزبایی‌زاده، محمد. (1390). صابئین ایران و عراق از منظر یک‌مستشرق (نگاهی به کتاب مندائیان عراق و ایران نوشته لیدی دراور). ماهنامه تخصصی کتاب ماه دین 14(43)،31-36. https://www.magiran.com/p867934  
حسینی‌مرعشی شوشتری، علاء‌الملک. (1352). فردوس در تاریخ شوشتر و برخی مشاهیر آن (تصحیح میرجلال الدین حسینی ارموی). انتشارات انجمن آثار ملی.
دریایی، تورج. (1387). شاهنشاهی ساسانی. انتشارات ققنوس.
دریایی، تورج و رضاخانی، خداداد. (1402). از جیحون تا فرات (ایرانشهر و دنیای ساسانی) (ترجمه مریم بیجوند). انتشارت مروارید.
دینوری، ابوحنیفه. (1383). اخبارالطوال (ترجمه محمود مهدوی دامغانی). نشر نی.
راپاپورت، اموس. (1392). معنی محیط ساختۀ‌شده (ترجمه فرح حبیب). انتشارات سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
راولینسون، سر هنری. (1362). سفرنامه راولینسون (ترجمه اسکندر امان اللهی بهاروند). انتشارات آگاه.
رحیمیه، فرنگیس و ربوبی، مصطفی. (1353). شناخت شهر و مسکن بومی ایران در شرایط آب و هوایی گرم و نیمه مرطوب دزفول و شوشتر. دانشگاه تهران.
رهبر، مهدی. (1376). کاوش باستانشناسی در گلالک شوشتر. گردهمایی باستانشناسی ایران پس از انقلاب اسلامی. سازمان میراث فرهنگی کشور. 175-2.
رهبر، مهدی. (1383). کاوش‌های آموزشی باستان‌شناسی در دستوا شوشتر. سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی وگردشگری.
رهبر، مهدی. (1387). فصل اول پیگردی و خواناسازی قلعۀ سلاسل. میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری.
شرف‌الدین، محمدمهدی. (1402). تاریخ شوشتر (به روایت شیخ محمدمهدی شرف‌الدین). میراث ماندگار.
شوشتری، میرعبداللطیف‌خان. (1363). تحفه‌العالم و ذیل‌التحفه (سفرنامه و خاطرات میر عبدالله خان شوشتری) (ترجمه صمد وحد). انتشارات طهوری.
شوشتری، قاضی سیدنورالله. (1393). مجالس المومنین. بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
طبری، محمدبن جریر. (1375). تاریخ طبری (ترجمه ابوالقاسم پاینده). جلد دوم و چهارم. نشر اساطیر.
عنایت‌الله، رضا؛ کورس، غلامرضا؛ امام‌شوشتری، محمدعلی و انتظامی، علی‌اکبر. (1350). آب و فن آبیاری در ایران باستان. شرکت سهامی چاپ.
فرشاد، مهدی. (1362). تاریخ مهندسی در ایران. انتشارات گویش.
کرزن، جورج ناتانیل. (1388). ایران و قضیه ایران (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). انتشارات علمی و فرهنگی.
کریمیان، حسن. (1386). هویت کالبدی و بصری شهرهای ساسانیان. مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ و معماری شهرسازی ایران، جلد پنجم، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
لطفی، مینا. (1392). نقش آبرسانی در شکل‌گیری ساختار کالبدی شهر شوشتر. [پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد علوم اجتماعی]. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران.
محمدبن‌عبدالله، ابن‌بطوطه. (1376). سفرنامه ابن‌بطوطه (ترجمه محمدعلی موحد). نشر سپهر خرد.
محدثی گیلوایی، حسن و سمندی‌زاده شوشتری، زهرا. (1399). پیوند کنش اقتصادی و هویت دینی قومی صابئین: مورد زرگران و میناکاران صابئی در اهواز. مطالعات اجتماعی ایران. 14(3)، 103-119. https://www.doi.org/10.22034/jss.2020.244230
مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد. (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (ترجمه علی نقی منزوی). تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.
مقدم، عباس. (1384): بررسی‌های باستان‌شناختی میاناب شوشتر. سازمان میراث فرهنگی کشور.
میرفتاح، سید علی اصغر. (1355). قلعه سلاسل (شهر شوشتر). نشریه بررسی‌های تاریخی، 11(2)، 57-84.
مهندسین مشاور معمار و شهرساز. (1388). طرح حفاظت جامع بافت تاریخی شوشتر. تهران.
مینورسکی، ولادیمیر. (1354). سفرنامه ابودلف در ایران (ترجمه ابوالفضل طباطبائی). انتشارات زوار.
نعیما، غلامحسین. (1368). احیای مراکز خدماتی و بازار محله قلعه دزفول. [پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد معماری]. پردیس‌هنرهای‌زیبا، دانشگاه تهران.
نعیما، غلامرضا. (1368). دزفول شهر آجر. سازمان میراث فرهنگی کشور.
نیرومند، محمدباقر. (1384). یادی از شوشتر. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
Abarghouei Fard, H., & Mansouri, S, A. (2021). Reviewing the Components of the Spatial Organization of Iranian city after Islam in the 9th- 14th AH Travelogues. MANZAR, The Scientific Journal of Landscape, 13(55), 20-29. https://doi.org/10.22034/manzar.2021.240065.2070
Ahmadi Siahpoush, A., Ahmadi, A., & Shateri, M. (2020). The Process of Formation and Transformation of the Physical-Spatial Structure of Shushtar in the Sassanid Era and the Period of Transition from Sassanid to Lslamic Physical-Soatial Structure of Shushtar in the Sassanud Era and How it Deve;oped During the Transition from Sassanid to Lslamic. Journal of Iran’s Pre-Islamic Archaeological Essays, 5(1), 133-150. https://iaej.sku.ac.ir/article_10211_3e78eed043de587f44c2d0a354af57b3.pdf?lang=en
Fekripur, K., Sharifiyan, F., & Heidarpour, A. (2017). Reflection of belief in magic and sorcery in amulets and magical seals (a case study of bowls in the region between the Tigris and Euphrates and Khuzestan). Pazhohesh Ha Ye Bastanshenasi Iran. 7(14). 79-90. https://doi.org/10.22084/nbsh.2017.8102.1356
Khalatbari, A., & Partovi Moghadam, A, (2010). Historical Characteristics and Elements of Urban Society of Iran in the Late Period of Sassanid. Tarikh Iran, 3(2), 49-70. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20087357.1389.3.2.3.0
Latifi, G., Feizi, Q., & Bajelab, R. (2017). Comparative Analysis of the Emergence Forms of Spatial Organization of Iranian Cities in Safavieh Period or Qajar era. Journal of Greater Khorasan, 8(26), 59-76. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516131.1396.7.26.4.9
Mansouri, S.A. (2020). The Spatial System of Iranian City In the Islamic Period. Nazar Research Institute for Art, Architecture, and Urban Planning.
Mansouri, S.A., & Dizani, E. (2016). Evolution of the Spatial System in the City Qazvin(4 th- 19th A.D). Nazar Research Institute for Art, Architecture, and Urban Planning.
Mansouri, S.A. (2007). The Spatial Organization of Iranian City in Two Periods: Before and After Islam Based on the Evidences of Kerman City Evolution. Bagh-e Nazar, 4(7), 50-60. https://www.bagh-sj.com/article_67.html?lang=en
Mansouri, S.A., & Mohammadzadeh, S. (2017). The Changes of Tabriz Spatial Organization from Early Islamic Era to Gajar Era. Bagh-e Nazar, 14(51), 21-32. https://www.bagh-sj.com/article_49425_b8f8f827fc873d3dc0bfb431c7c87cc2.pdf?lang=en
Masoudi Nejad, R. (2017). A Comparative Study of Social and Retail Bazaars: Investigating the Historical Bazaars of Dezful and Shushtar as Retail Bazaars. Journal of Iranian Architecture Studies, 5(10), 73-100. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111770.html?lang=en
Moghaddam, A. (2012a). A Note on the Gargar Irrigation System. Iranian Journal of Archaeological Studies, 2(2), 37-49. doi: 10.22111/ijas.2014.1523
Moghaddam, A. (2012b). Later Village Period Settlement Development in the Karun River Basin, Upper Khuzestan Plain, Greater Susiana, Iran. British Archaeological Reports.
Nattagh, M., & Hosseinzadeh, M. (2023). An lnvestigation of Developments and Changes in Mashhad Spatial Organization. MANZAR, The Scientific Journal of Landscape, 15(63), 24-33. https://doi.org/10.22034/manzar.2022.344669.2195.
Zekavat, K. (2011). Spatial Organization in Urban Design. Soffeh, 21(3), 107-122. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1390.21.3.8.0