نقش شبکه آبی بر ساختار شهر بخارا

نوع مقاله: ترویجی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

2 پژوهشگر دکتری معماری، دانشگاه تهران

3 کارشناس ارشد معماری منظر، دانشگاه تهران

چکیده

شهرهای مختلف سرزمین ایران با توجه به بستر و شرایط جغرافیایی و طبیعی‌شان از منابع آبی موجود به شیوه‌هایی متفاوت بهره برده‌اند. در این‌میان یکی از پیشرفته‌ترین و توسعه‌یافته‌ترین سیستم‌های آبرسانی، شبکه آبی شهر بخارا است که امروز همچنان بقایای کالبدی اجزای‌ آن یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به منظر هسته تاریخی این شهر به شمار می‌رود. این نوشتار تلاش می‌کند با واسازی ساختار شهر و سیستم آبی، جنبه‌های مختلف پیوند فیزیکی شبکۀ آبی با ساختار شهر را به تفکیک شناسایی کند. شبکه آبی بخارا در ابتدای شکل‌گیری به عنوان سیستمی برای آبیاری اراضی ربض مورد استفاده قرار گرفته ولی با توسعه شهر به بیرون دیوار شارستان، ارتباطی دوسویه با توسعه شهر بخارا پیدا کرده است. نکته کلیدی که سیستم آبی بخارا را از سایر شهرهای حوزه سرزمینی ایران متمایز می‌کند و حضور آب را به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های منظر شهر تبدیل می‌کند، دستورالعملی است که به نحوه حضور اجزای سیستم آبی در شهر بخارا حاکم بوده و طی 10 قرن توسعه شهر در توسعه شبکه آبی همچنان دنبال می‌شده است. این دستورالعمل در دو حوزه زیباشناسی بصری و کالبدی ـ فضایی و نحوه مکان‌یابی مؤلفه‌های سیستم آبی در سطح شهر بخارا رعایت می‌شده است و موجب شده این سیستم و مؤلفه‌های آن در لایه‌های مختلف با ساختار فضایی، کارکردی، عملکردی و فعالیتی شهر پیوند داشته باشند. همین پیوند چندلایه با ساختار فیزیکی و عملکردی شهر سبب شد تا در مسیر برنامۀ مرمت و احیاء بافت تاریخی شهر بخارا به ویژه در دهۀ 90 میلادی، با اینکه تنها هشت حوض (از حدود 100 حوض) این سیستم باقی مانده و برنامه مرمت نیز به احیاء ابنیه و تک‌بناهای باارزش بافت استوار شده بود، این هشت حوض به صورت ضمنی و ناخواسته احیاء شوند و به واسطه زبان مشترک حاکم بر فضاسازی و ساخت کالبدی‌شان نقشی فعال در منظر تاریخی بخارا پیدا کنند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Landscape infrastructure

نویسندگان [English]

  • Seyed-Amir Mansouri 1
  • Ayda Ale Hashemi 2
  • Mohammad Jamshidyan 3
چکیده [English]

The various cities in the table-land of Iran, considering their context and the natural and geographical conditions, benefited from the water resources in various ways. Among all these cities, Bukhara has owned one of the most advanced water systems which the physical remnant of its elements still role as one of the most important basis of urban landscape in the Bukhara old city. The underlying objective of this essay is to independently recognize the various facets of the physical connection between the water system and the Bukhara city structure by deconstructing the structure of the city and its water system. Although, in the earlier times, the Bukhara water network adopted as the water system for irrigating the rabaz, but by expanding the city out of the sharestan it showed the complete interaction with the structure of the city. The main point that made the Bukhara water network different from the other cities in the table-land of Iran and maintained it as one of the most considerable elements of Bukhara urban landscape, is referred to the frame work that governed the existence of the water system in the city of Bukhara for over ten centuries. This framework considered in two domains; in visual and physical- spatial aesthetics rules in the components of the system and in their locating among the city, which caused the multilayered connection between the water system and the spatial, functional and activity structure of the Bukhara. This multilayered alliance between the water network and the spatial and functional structure of the city caused the implicit and unconscious rehabilitation of the water system during the restoration program of Bukhara old city, notably in the decades of 1990, considering its aesthetical common language in obtain the main role in the urban landscape of the city and common memories and perceptions of the citizens and the tourists, even though in the time only 8 hauze (among more than 100) remained and the restoration program only focused on the restoration of the monuments and important buildings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bukhara
  • Water networks
  • physical connection
  • functional connection
  • visual aesthetic
  • urban restoration