نشریه علمی

بازشناسی مفهوم «منظر ایرانی» مبتنی بر عناصر سازندۀ آن

دوره 16، شماره 68
پاییز 1403
صفحه 18-25

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری معماری منظر، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده
 بررسی ویژگی‌‌های خاص انواع منسوبات و مشتقات منظر، از مهم‌‌ترین موضوعات در حوزۀ شناخت و مطالعۀ منظر به‌شمار می‌‌رود. عبارت «منظر ایرانی» اشاره به جنبه‌‌های خاصی از آن دارد که به طبع، واجد ویژگی‌‌های منحصربه‌فردی نیز است. علیرغم اهمیت قابل‌توجه شناخت معنی و مفهوم منظر ایرانی، جایگزین، مصادیق و نمونه‌‌های آن مورد اشاره قرار می‌‌گیرد و چیستی و ذات آن نادیده گرفته شده است؛ همین امر موجب شده تا این مفهوم دچار تکثر معنایی شده و مفاهیم متعدد و بعضاً نامتجانسی از آن متبادر شود. براین‌اساس در پژوهش حاضر، با رویکردی هستی‌‌شناسانه به ذات و اصل مفهوم منظر ایرانی پرداخته شده است تا ضمن تشریح ابعاد و عناصر سازندة آن، در اصل این مفهوم تدقیق شود. در این پژوهش، به‌منظور تبیین مفهوم منظر ایرانی، با روشی تحلیلی- توصیفی و استنادی، ابتدا عناصر سازندۀ منظر شناسایی و معرفی شده‌‌ و در ادامه با شناخت مؤلفه‌‌های هویت بخش، ایرانی‌بودن آنها مورد بحث قرار گرفته است. براین‌اساس ایرانی‌بودن منظر منوط به وجود و میزان اثرگذاری عناصر طبیعی و مصنوع با هویت ملی است که هر کدام دسته‌‌ای از جنبه‌‌های هویت‌بخش ایرانی را دربر می‌‌گیرند و همچنین انسان با فرهنگ ایرانی، به‌عنوان عنصری با بیشترین ظرفیت تجلی هویت ایرانی در پدیدآمدن منظر شناخته شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Recognition of the Concept of “Persian Landscape” Based on Its Constituent Elements

نویسنده English

Mahdi Nasirian
Ph.D. Student in Landscape Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

Examining the specific characteristics of various attributes and derivatives of the landscape is among the most important topics in the field of landscape study. The term “Persian landscape” refers to specific aspects of it that naturally possess unique features. Despite the significant importance of understanding the meaning and concept of the Persian landscape, its examples and instances are often referenced instead, while its essence and nature are overlooked. This has led to a multiplicity of meanings, causing various and sometimes inconsistent interpretations to arise. In the present study, an ontological approach is taken to delve into the essence and core concept of the Persian landscape, aiming to clarify its dimensions and constituent elements, and to refine this concept fundamentally. To explain the concept of the Persian landscape, this study employs an analytical-descriptive and documentary method. Initially, the constituent elements of the landscape were identified and introduced. Subsequently, the identity-giving components were examined to discuss their Persian characteristics. Accordingly, the Persian nature of the landscape is dependent on the existence and impact of natural and artificial elements with national identity, each encompassing a set of Persian identity-giving aspects. Additionally, the Persian-cultured human is recognized as an element with the highest capacity to manifest Persian identity in the creation of the landscape.

کلیدواژه‌ها English

  • Persian-ness
  • Elements
  • Identity
  • Human
  • Culture
ابرقویی فرد، حمیده، و صابونچی، پریچهر. (1399). منظر همچون طبیعت نمادین، تأملی بر نقش نمادین عناصر طبیعی در شکل‌گیری منظر روستای «کامو». منظر، 12(52)، 28-37. https://doi.org/10.22034/manzar.2020.226462.2059
ابرقویی ‌‌فرد، حمیده؛ صدفی کهنه شهری، پدرام؛ نصیریان، مهدی؛ امینی، بهاره؛ احمدی، مارال و اکبرپور بازرگانی، سجاد. (1401). دوراهی حافظت یا تغییر؟ در جستجوی راهکاری برای مانایی منظر مردمی در بافت تاریخی شهرهای سمنان و دامغان. گردشگری فرهنگ، 3(9)، 17-26. https://doi.org/10.22034/toc.2022.350596.1086
احمدی، حمید. (1388). بنیادهای هویت ملی ایرانی: چارچوب نظری هویت ملی شهروند محور. پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
اخوت، هانیه؛ زمانی، احسان؛ امیرخانی، آرین و پورجعفر، محمدرضا. (1388). تحلیل نظام‌‌های ساختاری و شکلی حاکم بر معماری منظر ایران (با تأکید بر غالب ادیان توحیدی ایران). آرمانشهر، 2(3)، 90-102. https://www.armanshahrjournal.com/article_32602.html
اسپیرن، آن ویستون. (1384). زبان منظر (ترجمة سید حسین بحرینی و بهناز امین‌‌زاده). دانشگاه تهران. (اصل اثر منتشرۀ 1998)
حبیبى، سید محسن. (1387). فضاى شهرى، حیات واقعه‌‌اى و خاطرة جمعی. صفه، 9(28)، 16-21.
حسنی‌‌فر، عبدالرحمن و عباس‌زاده مرزبالی، مجید. (1399). مؤلفه‌‌های شکل‌دهندۀ هویت ملی ایران در فرایند تاریخی. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 11(1)، 33-59. https://doi.org/10.30465/scs.2020.5185
خاک زند، مهدى و تیمورى گرده، سعیده. (1394). بررسى تأثیر آیین‌‌هاى عاشورایى بر منظر شهرى و خاطرات جمعى از دیدگاه شهروندان. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، (19)، 55-63.
خرم‌رویی، ریحانه؛ ماهان، امین و فرزین، احمدعلی. (1398). تبیین مفهوم منظر آیینی و بررسی جلوه‌‌های تبلور آن. هویت شهر، 13(38 )، 51-62. https://journals.srbiau.ac.ir/article_14521.html
دانایی‌نیا، احمد و ایل بیگی‌پور، فرانک. (1396). ویژگی‌های منظر فرهنگی عشایر بختیاری و تاثیر آن در ساختار معماری کوچ‌نشینی. باغ نظر، 14(57 )، 63-74. https://www.bagh-sj.com/article_57879.html
درودیان، سیاوش. (1394). منظر، منظر طبیعی، منظر فرهنگی. منظر، 7(32)، 82-87. https://www.manzar-sj.com/article_15017.html
دنبلی، سارا؛ کلانتری خلیل‌‌آباد، حسین و آقاصفری، عارف. (1397). بازشناسی مؤلفه‌‌های هویت منظر شهری در شهرهای ایرانی- اسلامی، نمونه موردی شهر تهران. نقش جهان، 8(4)، 223- 230. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-31770-fa.html
ربانی، جعفر. (1381). هویت ملی. انجمن اولیا و مربیان.
زندیه، مهدی. (1398). تأثیر دین بر گسترش معماری در ایران و جهان. پژوهش های علم و دین، 10(1)، 187-203. https://doi.org/10.30465/srs.2019.4755
سلطان‌زاده، حسین. (1362). تاریخ شهرنشینی و شهرسازی در ایران. آبی.
سوافیلد، سایمون. (1390). نظریه در معماری منظر (ترجمة محسن فیضی، مهدی خاک زند و سینا رزاقی اصل). فرهنگ متین. (اصل اثر منتشرۀ 2002)
شاپوریان، رضا. (1386). اصول کلی روانشناسی گشتالت. رشد.
عشرتی پرستو و حناچی، پیروز. (1394). تعریفی نوین از مفهوم منظر فرهنگی مبتنی بر فرایند شکل‌گیری آن. نقش جهان، ۵(۳)، 42-51. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-10142-fa.html
على‌‌الحسابى، مهران و پاى‌‌کن، عصمت. (1392). تدوین چارچوب مفهومى تعامل شهر و آیین‌‌هاى جمعى و بررسى مصداق‌‌هاى آن در آیین‌‌های عاشورایی. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، (12)، 27-36.
فرهی‌‌ فریمانی، مریم و حقیقت‌بین، مهدی. (1395). واکاوی ادراک ایرانیان در مواجهه با طبیعت (مطالعه موردی, بررسی تولیدات علمی در رشتۀ معماری منظر و حوزۀ هنر و معماری). مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7(24)، 33-42. 
قبادیان، وحید. (1392). سبک‌‌شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. علم معمار رویال.
ماهان، امین و منصوری، سید امیر. (1396). مفهوم منظر با تأکید بر نظر صاحبنظران رشته‌های مختلف. باغ نظر، 14(47)، 17-28. https://www.bagh-sj.com/article_45081.html
مثنوی، محمدرضا؛ متدین، حشمت‌‌الله؛ صابونچی، پریچهر و همتی، مرتضی. (1400). تحلیل مفهوم منظر و رویکرد منظر از سطح نظری تا عرصۀ اجرایی: مرور ادبیات نظری. منظر، 13(57)، 22-37. https://doi.org/10.22034/manzar.2021.283818.2128
مدرسی، فاطمه. (1394). زبان فارسی در گسترۀ تمدن ایران زمین. تمدن ایرانی.
منصوری، سید امیر. (1383). درآمدی بر شناخت معماری منظر. باغ نظر، 1(2), 69-78. https://www.bagh-sj.com/article_1489.html?lang=fa
منصوری، سید امیر. (1386). دو دوره سازمان فضایی در شهر ایرانی: قبل و بعد از اسلام با استعانت از شواهد تحولات شهر کرمان. باغ نظر، 4(7)، 49-60. https://www.bagh-sj.com/article_67.html
منصوری، سید امیر. (1389). چیستی منظر شهری. منظر، 2(9)، 30-33. https://www.manzar-sj.com/article_405.html?lang=fa
منصورى، سید امیر. (1392). منظر آیینى. منظر، 5(24)، 5 و 6. https://www.manzar-sj.com/article_4061.html?lang=fa
منصوری، مریم‌السادات و آتشین‌‌بار، محمد. (1393). ارتقا کیفی منظر شهر تهران در تلاقی خیابان و فضای عمومی. منظر، 6(28)، 12-17. https://www.manzar-sj.com/article_7668.html
منصوری، سید امیر. (1394). مبانی نظری معماری منظر [جزوۀ درسی منتشرنشدۀ]. دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. 
منصوری، سید امیر و جوادی، شهره. (1397). سه‌‌گانۀ منظر ایرانی. پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر.
نقى‌‌زاده، محمد. (1389). تحلیل و طراحى فضاى شهرى (مبانی، تعاریف، معیارها و شیوه‌ها). جهاد دانشگاهى.
ولزبیچر، کریستین. (1396). معماری اروپایی - اسلامی مساجد جدید در غرب (ترجمة مهدی زندیه و مارال ابوالقاسم ‌‌مقدم). دانشگاه بین‌‌المللی امام خمینی. (اصل اثر منتشرۀ 2008)
همتی، مرتضی و صابونچی، پریچهر. (1400). ادراک‌کننده، ادراک‌شونده، محصول ادراک (ارزیابی تعابیر صاحب‌نظران از مؤلفه‌های تعریف منظر). منظر، 13(56)، 14-29. https://doi.org/10.22034/manzar.2021.273356.2115
همتی، مرتضی. (1398). نقش طبیعت به‌عنوان زیرساخت مناظر مردمی در جهت توسعۀ پایدار شهر کرمان.  هنر و تمدن شرق، 7(24)، 5-12.
https://doi.org/10.22034/jaco.2019.89247
Aalen, F.H.A, Whelan, K., Stout, M. (Eds.). (1997) Atlas of the Irish Rural Landscape. University of the Toronto Press. 
Schatzki, T, R. (2011). Landscapes as Temporalspatial Phenomena. In J. Malpas (Ed.), The Place of Landscape: Concepts, Contexts, Studies (pp. 65-89). The MIT Press.
UNESCO World Heritage Center. (2009). Cultural Landscape. Retrieved January  28, 2024 from https://whc.unesco.org/en/culturallandscape/