نشریه علمی

مطالعۀ تطبیقی تجلیات باغ عرفانی در معماری سنتی ایران و شعر خلوت دل حکیم نظامی گنجوی

دوره 16، شماره 68
پاییز 1403
صفحه 6-17

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران.

2 دانشیار، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران.

3 استادیار، گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده
هنرهای سنتی ایران، در تجلی‌های مختلف، به مضامین مشترکی اشاره دارند که ریشه در مبانی اندیشه‌ای خالقان آن هنرها دارد. با بررسی هنرهای مختلف مشاهده می‌شود، مفهوم باغ به فراخور هر هنری تجلی متداومی داشته است. به‌طوری‌که با حذف باغ از این هنرها، اساس این هنرها زیر سؤال می‌رود و به‌نظر می‌رسد عنصر مهمی از این هنرها که منظور هنرمند آن بوده، حذف شده است. لذا این سؤال مطرح می‌شود که علت ظهور متداوم باغ در این هنرها چیست؟ به‌نظر می‌رسد علت تجلی متداوم «باغ» در هنرهای مختلف که حضوری به‌صورت زمینه‌ای و نه الحاقی دارد، ریشه در اندیشۀ بانیان این هنرها دارد. هدف از انجام این پژوهش که از نوع کیفی و با رویکرد استقرایی است، بررسی ساختار فکری و حِکمی خالقان هنر سنتی ایران، به جهت منظور این هنرمندان در به تصویرکشیدن متداوم باغ (طبیعی و تجریدی) در معماری است. روش تحلیل داده‌ها در این پژوهش از نوع تحلیل محتوای کیفی بوده و با کدگذاری متون، شاخص‌های تحلیل استخراج شده، با روش‌ تفسیر نقلی تفاسیر شعر به معماری تسری داده شده و شاخص‌های به‌دست‌آمده اعتبارسنجی شد. در مرحلۀ بعد تجزیه و تحلیل، نمود باغ درون در هنر معماری با استدلال عقلی انجام شد. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد هنرمندان عالم سنت (در مرتبۀ استادی) عارفانی بودند که به مقام شهود غیب نائل آمده، در فضای باغ دل (باغ درون) به ملاقات عارفانه رسیده‌اند. در نتیجه این سلوک معنوی معمار عارف، محصول معماری خویش را توسط شاخص‌های درون‌گرایی و سایر موارد، محملی برای تذکار مخاطب و ایجاد حالت تفکر در او کرده و درصدد نمایان‌ساختن عالمی ورای حس است. نتیجۀ این موارد ایجاد فضای باغ در بناهای سنتی ایران است. این نتیجه‌گیری، هنر اسلامی ایران را از شکل‌گرایی، تزئینی‌بودن صرف و بی‌محتوایی می‌رهاند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Representations of Mystic Gardens in Traditional Iranian Architecture and a Poem Called “Heart Solitude (Khalvat-e-Del) by Hakim Nezami-e-Ganjavi

نویسندگان English

Elham Nabaee 1
Asadolah Shafizade 2
Shabnam Akbari Namdar 3
1 Ph.D. in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Technology and Engineering, Islamic Azad University, Ahar, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Technology and Engineering, Islamic Azad University, Ahar, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Iranian traditional arts refer to some common concepts in different representational forms rooted in the thought foundations of the creators of those arts. Through investigating different arts, we can observe that the concept of the garden has had a continuous representation in any form of art, despite the limitations of each type of art. It is assumed that by eliminating gardens from these works of art, the whole basis of these works is questioned, and it appears that a significant component that the artist meant to include has been eliminated. Thus, the question arises as to for what reasons gardens appear continuously in these arts. It seems that the reason for the frequent emergence of “garden” in different arts in the form of background presence rather than an added feature stems from the thoughts of the creators of such arts. The goal of the present study, which is a qualitative one using an a posteriori approach, has been to investigate the thought and reasoning structure of the creators of traditional Iranian art to represent the aims of these artists in imaging the garden continuously (in natural and abstract forms) within architecture. The method used to analyze the data in the present research was a qualitative content analysis, and the texts were coded to extract the analysis indexes. The poem interpretation method was utilized to explain architecture, and the indexes gained were then assessed. In each stage and after the analysis of the representation of the garden within the art of architecture, rational reasoning has been investigated. Results of the present research showed that ancient artists (masters in their fields) were some mystic characters who were able to observe unseen phenomena within the environment of the heart garden (internal garden) to meet what they wanted in a mystic state. Therefore, this spiritual movement of the mystic architect led to inform the audience regarding the products of their architecture using introversion indexes and related items to create thoughtfulness among the audience, and they were trying to represent a world beyond their common senses. The result has been the creation of a garden atmosphere within traditional Iranian monuments. This conclusion can release Iranian Islamic art from the disadvantages of formalism, sheer decorative features, and lack of content.

کلیدواژه‌ها English

  • Fotowwatnameh
  • Introversion
  • Artist’s movement
  • Fantasy world and parables
  • Mystic garden
قرآن کریم. (1370). (ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای). ناس.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1381). ادراک خیالی و هنر. خیال، 2(1)، 6-11.
ابن‌عربی، شیخ اکبر محی‌الدین. (1389). فصوص الحکم (تصحیح و ترجمۀ محمد خواجوی). مولوی.
آذرفر، محمد. (1392). قوۀ خیال و عالم خیال: منشأ آفرینش اثر هنری در هنر اسلامی؛ مطالعۀ موردی: مسجد شیخ لطف الله (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی‌ارشد در رشتۀ پژوهش هنر). دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ایران. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/07cfbeefcbfd5713109d763ad9082a28/fulltext
استیرلن، هانری. (1377). اصفهان تصویر بهشت‌ (ترجمۀ جمشید ارجمند). فرزان روز.
اصفهانی، صغیر. (بی.تا). غزل شمارۀ 13. قابل‌دسترس در: https://ganjoor.net/saghir/divan/ghazal/sh13
اصفهانی، هاتف. (بی.تا.). ترجیع‌بند - که یکی هست و هیچ نیست جز او. قابل‌دسترس در: https://ganjoor.net/HATEF/DIVAN-HATEF/TARJEEBAND
افندی، جعفر. (1389). رسالۀ معماریه؛ متنی از سدۀ یازدهم هجری (ترجمۀ مهرداد قیومی بیدهندی). فرهنگستان هنر.
باوندیان، علیرضا. (1389). نقش خیال در فرایند آفرینش هنری. اندیشه‌های نوین تربیتی، 6(1)، 73-94. https://doi.org/10.22051/jontoe.2010.198
بلخاری قهی، حسن. (1394). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. سورۀ مهر.
بنی اردلان، اسماعیل. (1389). معرفت‌شناسی آثار صناعی، جستجویی در مفهوم فن و هنر. سورۀ مهر.
پازوکی، شهرام. (1386). معنای صنعت در حکمت اسلامی: شرح و تحلیل رسالۀ صناعیۀ میرفندرسکی. خردنامۀ صدرا، (48)، 95-106.
پازوکی، شهرام. (1396). حکمت هنر و زیبایی در اسلام. فرهنگستان هنر.
پهلوانیان، احمد. (1394). بررسی تشبیه و تنزیه در هنر اسلامی با تکیه بر آراء ابن‌عربی و ملاصدرا در باب خیال (رسالۀ دکتری منتشرنشدۀ در رشتۀ فلسفۀ اسلامی). گروه فلسفه و کلام، دانشکدۀ تاریخ .  مطالعات سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم، قم.
ثروتیان، بهروز. (1383). شرح مخزن‌الاسرار نظامی گنجه‌ای. سبزان.
جامی، عبدالرحمن بن احمد. (1378). دیوان جامی (مقدمه و تصحیح اعلاخان افصح‌زاد). مرکز مطالعات ایرانی.
حافظ، شمس‌الدین محمد. (1388). دیوان حافظ (به‌تصحیح بهروز ثرویتان). نگاه.
حکمت، نصرالله. (1393). حکمت و هنر در عرفان ابن‌عربی (عشق، زیبایی و حیرت). فرهنگستان هنر.
خانمحمدی، علی‌اکبر. (1370). فتوت‌نامۀ بنایان. صفه، 2(1)، 10-15. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_99540.html
خزایی، محمد. (1387). جایگاه اصناف فتوت در هنر ایران. کتاب ماه هنر، (121)، 18-20.
ریخته‌گران، محمدرضا. (1385). انفطار صورت: هنر و تحقق حقیقت. رواق هنر و اندیشه، (3)، 54.
سابتلنی، ماریا اوا. (1387). گلشن راز؛ باغ ایرانی و بیان شاعرانۀ عرفان (ترجمۀ داوود طبایی). گلستان هنر، 4(2)، 34-46. http://golestanehonar.ir/article-1-197-fa.html
شبستری، محمودبن عبدالکریم. (1386). شرح گلشن راز (مقدمه، تصحیح و متعلقات ابراهیم سبزواری گلستانی). علم.
شیخ‌الاسلامی، علی. (1395). خیال، مثال و جمال در عرفان اسلامی. فرهنگستان هنر.
الشیخلی، صباح ابراهیم سعید. (1399). اصناف در عهد عباسی (ترجمۀ هادی عالم‌زاده). دانشگاه تهران. 
صادقی دهلان، عادل. (1398). واقعیت مجازی و خیال در اندیشۀ ابن‌عربی. مطالعات دینی رساله، 1(2)، 35-66. https://jrsm.qomirib.ac.ir/article_105034.html?lang=fa
عطار نیشابوری. (بی.تا.). فتوت‌نامۀ عطار. قابل‌دسترس در: https://ganjoor.net/attar/fn.
کاتب، فاطمه و شمیلی، فرنوش. (1391). آیین فتوت و نظام آموزشی هنرها و صنایع در ایران. پژوهش هنر، (4)، 99-108.
کربن، هانری. (1363). آیین جوانمردان (ترجمۀ احسان نراقی). نشر نو. (اصل اثر منتشرۀ 1973)
گولپینارلی، عبدالباقی. (1379) فتوت در کشورهای اسلامی (ترجمۀ توفیق هاشم‌پور سبحانی). روزنه.
لاهیجی، محمد بن یحیی. (1368). اسرار الشهود فی معرفه الحق المعبود (به‌تصحیح علی آل‌داود). موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.    
مجلسی، محمدباقر. (1362). بحار الانوار (به‌تصحیح هدایت‌الله مسترحمی و همکاران). داراحیاء التراث العربی.
مولوی، جلال الدین محمد بن محمد (بی.تا.الف). غزل شمارۀ 132. قابل‌دسترس در: https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh132.
مولوی، جلال الدین محمد بن محمد (بی.تا.ب). غزل شمارۀ ۱۱۰۱. قابل‌دسترس در: https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh1101.
مولوی، جلال الدین محمد بن محمد. (1373). مثنوی معنوی (به‌کوشش توفیق هاشم‌پور سبحانی). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مولوی، جلال الدین محمد بن محمد. (1379). عرفان مثنوی (به‌کوشش و تصحیح مهدی انصاری قمی). امیرکبیر.
میرفندرسکی، میرزا ابوالقاسم. (1387). رسالۀ صناعیه (به‌تحقیق حسن جمشیدی). موسسۀ بوستان کتاب.
ناصری تازه ‌‌شهری، ناصر. (1384). تحلیل عرفان و تصوف در مخزن الاسرار نظامی. بهارستان سخن، (3)، 166-190.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1381الف). کلیات حکیم نظامی گنجوی (به‌تصحیح حسن وحید دستگردی). بهزاد.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1381ب). هفت پیکر (به‌تصحیح برات زنجانی). دانشگاه تهران.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1399). مخزن الاسرار (به‌کوشش بهروز ثروتیان). میراثبان.