نشریه علمی

میدان بهارستان و تحقق فضای مدنی (خوانشی نقادانه از سویه فضامند اولین انقلاب مدرن شهری ایران)

دوره 16، شماره 67
تابستان 1403
صفحه 40-53

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه خاتم، تهران، ایران.

چکیده
 همسو با دیگر مظاهر تمدنی، شهر ایرانی در اثر مواجهه با مدرنیته، به افقی تازه از زیست خود گام نهاده و در کنار تحول کالبدی و پیدایش فضاهای معماری و شهری با پیکره‌بندی جدید، تجربۀ نوینی از بُعد اجتماعی فضا را از سر می‌گذراند. میدان بهارستان نمونۀ قابل‌تأملی از این صورت‌بندی جدید فضایی است که در انتهای عصر قاجار خارج از نظم مسلط بدل به کانون کنشگری اجتماعی و آزادی‌خواهی مشروطه‌طلبان می‌شود. این مطالعه در بستر پارادایم انتقادی به دنبال خوانش عوامل و نیروهایی است که میدان بهارستان را در فضا-زمان تاریخی تهران عصر مشروطه، به‌عنوان فضای مدنی در نظم نوین شهری مطرح ساخته‌اند، و سعی دارد برخلاف تحلیل‌های یک‌سویه کالبدی و یا معنایی، زوایای مسکوت مانده این تجربه را از طریق روایت فضای اجتماعی آن، صدادار نماید. فضای مدنی، به‌عنوان لایۀ نهایی عمومیت فضای شهری، نوعی فضای زیسته است که با تسلط جامعه بر آن، بدل به بستر گفتمانی و کنش اجتماعی-سیاسی شهروندان شده و به‌سان بدن آزادی‌خواه جامعه از طریق حمایت نهادهای آن حیات خود را بازمی‌یابد. بر مبنای خوانش این پژوهش، میدان بهارستان در عصر مشروطه، به پشتوانۀ استقلال شهری و جدایی از شبکۀ منسجم فضاهای عمومی، ایجاد بستر گفتمانی از طریق حضور نهاد نوپا مجلس و انجمن‌ها و کانون‌های وابسته به آن، کثرت و تنوع حاصل از شکل‌گیری جامعۀ مدرن، و همچنین مطالبه و دادخواهی به‌واسطۀ شکل‌گیری دوگانۀ دولت-ملت، به تصرف مشروطه‌خواهان درآمده و ضمن ایجاد انقطاعی بنیادین در نظم سنتی حاکم، زیست اجتماعی شهر را وارد حیاتی سراسر نوپدید کرده و تجربۀ جدیدی از مکان‌مندی در فضای عمومی شهری را به همراه آورده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Baharestan Square and the Realization of Civic Space (A Critical Reading by the Spatial Perspective of the First Modern Urban Revolution in Iran)

نویسنده English

Hamed Abedini
Ph.D. Candidate in Architecture, Faculty of Art and Architecture, Khatam University, Tehran, Iran.
چکیده English

In harmony with other aspects of civilization, Iranian cities, in the face of modernity, have taken a new step in their existence and, alongside the physical transformation and the emergence of architectural and urban spaces with a new configuration, have experienced a novel dimension of social space. Baharestan Square is a tangible example of this new spatial arrangement, which at the end of the Qajar era, outside the established order, transformed into a center of social activism and the libertarianism of the constitutionalists. This study, within the framework of a critical paradigm, seeks to explore the factors and forces that have shaped Baharestan Square as a civic space in modern urban order in the historical space-time of Tehran during the constitutional era. It aims to give voice to the overlooked aspects of this experience by narrating its social space, contrary to one-sided physical or symbolic analyses. Civic space, as the final layer of urban public space, is a living space that, with society’s dominance over it, becomes a discursive and socio-political platform for citizens, allowing the free spirit of society to regenerate through the support of its institutions. Based on the interpretation of this study, Baharestan Square, during the constitutional era, became the possession of the constitutionalists, backed by urban independence and detachment from the cohesive network of public spaces, creating a discursive platform through the presence of the progressive institution of the parliament, associations, and affiliated organizations, as well as the diversity and multiplicity resulting from the formation of a modern society, and also, pursuing demands and litigations with the establishment of the dualism of the government and the nation, which, along with fundamentally disrupting the traditional governing order, brought the social life of the city into a completely novel existence and introduced a new experience of placemaking in the public spaces of the city.

کلیدواژه‌ها English

  • Tehran in the Qajar era
  • Square
  • Urban public space
  • Civic space
  • Critical reading
  • Baharestan Square
ابرقویی‌فرد، حمیده و منصوری، سید امیر (1400). بازخوانی مؤلفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر ایرانی پس از اسلام در سفرنامه‌های قرن نهم تا چهاردهم هجری قمری. منظر، 13(55)، 20-29. https://doi.org/10.22034/manzar.2021.240065.2070  
ابرقویی‌فرد، حمیده؛ منصوری، سید امیر و مطلبی، قاسم. (1401). مروری روایی بر نظریه‌های مرتبط با مفهوم فضای عمومی در شهر. باغ نظر، 19(116)، 85-102.https://doi.org/10.22034/bagh.2022.376257.5305 
ابرقویی‌فرد، حمیده؛ مطلبی، قاسم و منصوری، سید امیر. (1402). «نظریۀ شکل خوب فضای عمومی» مروری انتقادی بر معیارهای شکل‌گیری فضای عمومی کارآمد. باغ نظر، 20(121)، 37-54. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.382820.5325 
احمدی‌فرد، نصرت‌اله؛ حیدری، علی و سپه‌وندی، مسعود. (1401). تبارشناسی نگاره‌های قدرت فره ایزدی در اسطوره‌های شاهنامه باتکیه‌بر نظریات میشل فوکو. مطالعات هنر اسلامی، 19(47)، 20-39.https://dorl.net/dor/20.1001.1.1735708.1401.19.47.3.1 
افراخته، حسن. (1395). فضای سوم و پدیدۀ فراملت در شهر ـ ناحیه‌های پسا استعماری. اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، ۵(۱۸)، ۱-۲۶. http://dx.doi.org/10.18869/acadpub.serd.5.18.1 
امینی، محمد و خادم‌زاده محمدحسن. (1400). حیات جمعی و شهر شیراز در عصر آل‌بویه. باغ نظر، 18(105)، 49-60. https://doi.org/10.22034/bagh.2021.278822.4844 
انوری، امیر هوشنگ و احمدی، زهرا. (1393). جغرافیای تاریخی سیاسی میدان بهارستان و پیرامون آن. اسناد بهارستان، 4، 9. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1102776/ 
اهری، زهرا و حبیبی، سیدمحسن. (1394). میدان بهارستان. دفتر پژوهش‌های فرهنگی.https://www.gisoom.com/book/11125488/ 
ایمانی، نادیه و عرب سلغار، ندا. (1399). تبیین چارچوب مفهومی منظر مدنی. باغ نظر، 17(88)، 51-60. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.198639.4267
باستانی‌راد، حسن. (1390). بهارستان در تاریخ. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.https://www.bustaneketab.ir/book/24273/ 
باقری، سیده مریم؛ نصر، طاهره؛ حیدری، علی‌اکبر و تقی‌پور، ملیحه. (1401). بررسی چگونگی تأثیر کیفیت پیوستگی فضایی در ورودی‌ها بر میزان حضورپذیری در بازار (نمونه موردی: بازار سنتی شهر شیراز). مرمت و معماری ایران، 12(32)، 53-70. http://dx.doi.org/10.29252/mmi.997.14001018 
بصیرت منش، حمید. (1401). بازخوانی نقش آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی در تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس (بررسی دیدگاه امام خمینی). پژوهشنامۀ متین، 24(96)، 1-25. https://doi.org/10.22034/matin.2021.304316.1931 
بندرآباد، علیرضا؛ مرادی مسیحی، واراز؛ کاوش‌نیا، حامد و علی، حسین. (1394). جستاری بر مفهوم‌شناسی عرصه‌های عمومی شهری در بازخوانی نظریۀ انتقادی و مکتب فرانکفورت. مدیریت شهری، 14(39)، 263-290. پاکزاد، جهانشاه. (1386). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. انتشارات شهیدی.
پوراحمد، احمد و وفایی، ابوذر. (1393). مقایسۀ تطبیقی ساختار شهر اسلامی با شهر غربی (با تأکید بر نظریه شهر ماکس وبر). مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 5(18)، 5-12. 
پورزرگر، محمدرضا و عابدینی، حامد. (1399). خوانش هندسۀ پنهان در شهر تاریخی و تأثیر تحول مدرن بر آن. نقش جهان، 10(3)، 231-238. http://dorl.net/dor/20.1001.1.23224991.1399.10.3.1.1 
پورزرگر، محمدرضا؛ عابدینی، حامد و اعتمادی، علی. (1399). نقش‌آفرینی خیابان بر روند تجددگرایی و توسعۀ شهر تهران. باغ نظر، 17(91)، 5-16. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.219365.4461 
تانکیس، فرن. (1394). فضا، شهر و نظریۀ اجتماعی؛ مناسبات اجتماعی و شکل‌های شهری (ترجمۀ حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی). انتشارات دانشگاه تهران.https://www.gisoom.com/book/11197778/ 
توکلی، نازآفرین. (1395). تعامل رویدادهای مشروطه و تحولات فضایی تهران (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران). دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 
ثواقب، جهانبخش. (1399). توسل‌جویی و بست‌نشینی در سفارت‌خانه‌ها و کنسول‌گری‌های خارجیِ عصر قاجاریه. تاریخ روابط خارجی، 21(82)، 1-32.https://www.hfrjournal.ir/article_126144.html 
جمشیدی‌ها، غلامرضا و پرستش، شهرام. (1386). دیالکتیک منش و میدان در نظریۀ عمل پی‌یر بوردیو. نامۀ علوم اجتماعی، 30، 1-32. https://jnoe.ut.ac.ir/article_18322.html 
حبیبی، سید محسن. (1397). شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر. دفتر پژوهش های فرهنگی.https://www.gisoom.com/book/1377449/ 
حبیبی، سیدمحسن. (1399). از شار تا شهر. انتشارات دانشگاه تهران. https://www.gisoom.com/book/11471128/ 
حبیبی، سیدمحسن و امیری، مریم. (1394). حق به شهر؛ شهر موجود و شهر مطلوب آنچه هست و آنچه باید باشد. انسان‌شناسی ایران، 5(2)، 9-30.https://doi.org/10.22059/ijar.2015.59014 
حبیبی، میترا و برزگر، سپیده. (1397). معیارهای ضرب‌آهنگ‌کاوی زندگی روزانه در تولید اجتماعی فضای شهری با تکیه‌بر تجارب پژوهشی. صفه، 28(81)، 47-63. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1683870.1397.28.2.4.3
حسینی، حمیدرضا. (1399). تهران تب‌آلود. نشر روزنه. https://www.gisoom.com/book/11725234/ 
حقیر، سعید و کامل‌نیا، حامد. (1399). نظریۀ مدرنیته در معماری ایران. نشر فکر نو.https://www.gisoom.com/book/11719694/ 
حقیقی بروجنی، سمر و رهروی پوده، ساناز. (1399). دگردیسی در فضاهای جمعیِ ایران تا انتهای عصر صفوی. پژوهشنامۀ تاریخ تمدن اسلامی، 53(2)، 367-398. https://doi.org/10.22059/jhic.2021.307406.654165 
حنایی، غزاله؛ دیبا، داراب و عابدینی، حامد. (1400). ترجمان فضایی تسامح قدرت در اصفهان عصر صفوی (مطالعة موردی: پل الله‌وردی‌خان). باغ نظر، 18(98)، 21-32. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.246983.4655 
حیدری، آرش. (1399). واژگونه‌خوانیِ استبداد ایرانی. مانیا هنر. https://www.gisoom.com/book/11707090/ 
داداش پور، هاشم و یزدانیان، احمد. (1398). فضا را چگونه بخوانیم؟ از خوانش پدیدارشناسانه تا خوانش انتقادی فضا. دانش شهرسازی، 3(2)، 1-14. https://doi.org/10.22124/upk.2019.14084.1266 
رحمانیان، داریوش. (1390). جنبش مشروطه. کانون اندیشه جوان. https://www.gisoom.com/book/1755473/ 
رضویان، محمدتقی و خدابخشی، زهرا. (1394). تحولات ساختار کالبدی میدان‌های شهر تهران، مطالعه موردی میدان‌های امام خمینی، بهارستان، انقلاب و آزادی. پژوهش‌های دانش زمین، 6(1)، 80-99.https://dorl.net/dor/20.1001.1.20088299.1394.6.1.6.0
ژلنیتس، آندری. (1399). فضا و نظریۀ اجتماعی (ترجمۀ آیدین ترکمه). انتشارات علمی و فرهنگی.https://www.gisoom.com/book/11665042/ 
سبزه‌ای، محمدتقی. (1394). تحلیل جامعه شناسی حوزۀ عمومی در ایران پس از انقلاب (1357-1394). فصلنامۀ علوم اجتماعی، 25(71)، 48-89.https://dorl.net/dor/20.1001.1.17351162.1394.22.71.2.9
سخاوت‌دوست، نوشین؛ البرزی، فریبا؛ امینی، امیرحسین و عادل، شهاب‌الدین. (1402). تحلیل روایت مکان و مناسبات سوژه با آن در برداشتی پدیدارشناسانه از متن فیلم‌نامه «داستان توکیو». نامۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، 14(32)، 71-99. https://doi.org/10.30480/DAM.2023.4871.1812  
سرتیپی اصفهانی، محمدرضا. (1402). د‌یوار بستری برای شکل‌گیری د‌یالوگ د‌ر سطح شهر، چگونه د‌یوار د‌ر د‌موکراتیزه کرد‌ن فضای شهر مؤثر است؟. منظر، 15(64)، 60-63. https://doi.org/10.22034/manzar.2023.396253.2241  
عابدینی، حامد و آیوازیان، سیمون. (1401). تحلیل جایگاه گذرهای تاریخی در ساختار فضاهای عمومی شهر (مورد مطالعاتی: گذر درخونگاه تهران). منظر، 14(59)، 74-87. https://doi.org/10.22034/manzar.2022.299343.2146 
عاقلی، باقر. (1374). روزشمار تاریخ ایران از مشروطیت تا انقلاب 57. نشر گفتار. https://www.gisoom.com/book/1580362/  
علیپور کوهی، پانته‌آ، علی کائی، سعیده و مداح‌زاد، سیده مریم. (1401). تدوین چارچوب مفهومی نظریۀ «حق به شهر» با سیری در اندیشه‌های لوفور. مطالعات میان فرهنگی، 17(53)، 9-30. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17358663.1401.17.53.4.3
فکوهی، ناصر. (1396). انسان‌شناسی شهری. نشرنی. 
فلاحت، محمدصادق و شهیدی، صمد. (1394). نقش مفهوم توده - فضا در تبیین مکان معماری. باغ نظر، 12(35)، 27-38. https://www.bagh-sj.com/article_11715.html  
قبادیان، وحید و رضایی، محمود. (1392). نخستین میدان مدرن شهر تهران بررسی دگردیسی تاریخی ـ فضایی میدان‎های کهن تهران تا دورۀ مدرن. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 45(4)، 177-196. https://doi.org/10.22059/jhgr.2013.36142 
قنبری، ابوالفضل و اشلقی، مهدی. (1401). رویکرد جغرافیایی بر آرمان و واقعیت فضاهای عمومی شهرها با تأکید بر نقش ایدئولوژی. باغ نظر، 19(112)، 5-24. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.284275.4878 
کراسلی، نیک و رابرتز، مایکل جان. (1394). هابرماس، باختین، بوردیو؛ تأملاتی دربارۀ حوزۀ عمومی (ترجمۀ محمود مقدس). نشر روزنه.
کوبان، سیما. (1370). باغِ سردار. در  کتاب تهران،  ج. 1. روشنگران.
مجیدی، مریم؛ منصوری، سید امیر؛ صابرنژاد، ژاله و براتی، ناصر. (1400). ظرفیت‌های منظر در تحقق مفهوم مشارکت در طرح‌های شهری. منظر، 13(54)، 18-27. https://doi.org/10.22034/manzar.2020.242196.2077 
محمدی، مریم و اسدی، مینا. (1400). تحلیلی بر الگوی کدگذاری متأثر از قدرت در لایه‌های متنی میدان بهارستان. معماری و شهرسازی پایدار، 9(2)، 1-24. https://jsaud.sru.ac.ir/article_1568.html 
مدنی‌پور، علی. (1396). طراحی شهری؛ فضا و جامعه (ترجمۀ بهناز امین زاده و راضیه رضابیگی ثانی). انتشارات دانشگاه تهران.
مستوفی، عبدالله. (1388). شرح زندگانی من (ج. 1). هرمس.
ملک‌زاده، مهدی. (1383). انقلاب مشروطیت ایران (ج. 1). سخن.
ممتاز، فریده. (1390). جامعه‌شناسی شهر. شرکت سهامی انتشار.
ممفورد، لوئیز. (1397). شهر در بستر تاریخ؛ خاستگاه‌ها، دگرگونی‌ها و دورنماهای آن (ترجمۀ احمد عظیمی بلوریان). رسا.
منصوری، سید امیر. (1386). دو دورۀ سازمان فضایی در شهر ایرانی: قبل و بعد از اسلام با استعانت از شواهد تحولات شهر کرمان. باغ نظر، 4(7)، 50-60.https://www.bagh-sj.com/article_67.html 
میرسپاسی، علی. (1394). اخلاق در حوزۀ عمومی؛ تأملاتی در باب ارزش‌ها و نهادهای دموکراتیک. ثالث.
میرسپاسی، علی. (1398). تأملی در مدرنیتۀ ایرانی؛ بحثی دربارۀ گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران (ترجمۀ جلال توکلیان). ثالث.
نجف‌زاده، مهدی. (1392). از همزمانی ظهور حوزۀ عمومی در ایران و غرب تا موانع اجتماعی - سیاسی گسترش آن در ایران. جامعه‌شناسی ایران، 14(1)، 92-115. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17351901.1392.14.1.4.4 
نجفی، مهنام و اهری، زهرا. (1392). میدان توپخانه دارالخلافۀ ناصری. روزنه.
نجفی، مهنام و شکوری، رضا. (1399). فهم«میدان» بر مینای اطوار معنایی آن. صفه، 30(9)، 113-125. https://doi.org/10.29252/sofeh.30.3.113 
نسبیت، کیت. (1393). تئوری معماری پست مدرن (ترجمۀ پویان روحی). کتابکدۀ کسری.
هوشمند شعبان آبادی، فرانک؛ ولی‌بیگ، نیما؛ بهزادفر، مصطفی و فیضی، محسن. (1399). مطالعۀ مقایسه‌ای میدان‌های حکومتی و غیرحکومتی تهران در گسترۀ نمای شهری. باغ نظر، 17(82)، 43-54.  https://doi.org/10.22034/bagh.2019.172530.4006
Arendt, H. (1958). The Human Condition. The University of Chicago Press. https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/H/bo29137972.html 
Benacer, H., Golkar, N. & Aouissi, K. B. (2022). Public Spaces as a Plalimpsest of City Layers: The Cace of Baharestan Square in Tehran (IRAN). Journal of the Geographical Institute “Jovan Cvijic” SASA, 72(3), 341–353. https://doi.org/10.2298/IJGI2203341B 
Carmona, M. (2019). Principles for public space design, planning to do better. Urban Design Inernational, 24, 47–59. https://link.springer.com/article/10.1057/s41289-018-0070-3 
Gałkowski, M. & Antosz, P. (2022). The hidden boundaries of public space: Awareness of civil rights restrictions in privatized urban squares in Poland, Cities,127, 103722.https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103722 
Guzman, J. & Moore, B. (2023). Black newspapers and the Black public sphere: The utility of cartoons in the context of World War II. Poetics, 97, 1-13. https://doi.org/10.1016/j.poetic.2023.101767 
Habermas, J. (1964). The public sphere: An encyclopedia article. New German Critique, 3, 49–55. https://www.taylorfrancis.com/chapters /10.4324/9781003059509 
Habermas, J. (1991). The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press. https://mitpress.mit.edu/9780262581080/ 
Harvey, D. (2006). The political economy of public space, In S. Low & N. Smith (Eds.). The politics of public space. Routledge. https://www.routledge.com/p/book/9780415951395 
Jennings, B. (2001). From the Urban to the Civic: The Moral Possibilities of the City. Journal of Urban Health, 78(1), 88-103. https://doi.org/10.1093%2Fjurban%2F78.1.88 
Katzhelson, I. (1992). Marxism and the City. Oxford University Press.https://global.oup.com/academic/product/9780198279242?cc 
Lak, A., Hakimian, P. (2019). Collective memory and urban regeneration in urban spaces: Reproducing memories in Baharestan Square, city of Tehran, Iran. City, Culture and Society, 18, 1-10. https://doi.org/10.1016/j.ccs.2019.100290 
Lechner, F. J. (1991). Simmel on Social Space. Theory, Culture and Society, (8), 195-201. https://www.deepdyve.com/lp/sage/c9m1MUMe4c 
Lefebvre, H. (1991). The production of space. Translated by Donald Nicholson-Smith. Cambridge. https://www.wiley.com/en-us/-p-9780631181774 
Madanipour, A. (2019). Rethinking public space: between rhetoric and reality. Urban Design Inernational, 24, 38–46. https://link.springer.com /10.1057/s41289-019-00087-5 
Marx, K. & Engels, F. (1972). Basic writing on politics and philosophy. Fontana Library.  https://www.amazon.com/dp/B004DJDLI2 
Mehan, A. (2017). Manifestation of Modernity in Iranian Public Squares: Baharestan Square (1826-1978). International Journal of Heritage Archit, 1(3), 411–420. https://www.witpress.com/elibrary/ha-volumes/1/3/1231 
Simmel, G. (1997). The Socilogy of Space, In D. Frisby & M. Featherstone (eds.), Simmel on culure. Sage. (pp. 137-70).
Soja, E. (1996). Third space, Journey to Los Angeles and other real and imagined places. Blackwell Publishers.    https://www.amazon.com/dp/1557866759 
Weber, M. (1966). The city (D. Martindale & G. Neuwirth). The Free Press. https://www.amazon.com/dp/0029342104 
Wirth, L. (1928). The Ghetto. University of Chicago Press. https://www.amazon.com/dp/B000H16IBC