تبیین مؤلفه‌های مؤثر بر ادراک بصری در تفرجگاه‌های کوهستانی (مطالعۀ موردی: محور کلکچال)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد معماری منظر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 استادیار گروه معماری، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 پژوهشگر دکتری معماری، گروه معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف شناسایی نوع و نحوۀ ارتباط ابعاد مختلف ادراک بصری منظر مسیرهای کوهستانی، با میزان رضایتمندی و تمایلات مردم به حضور در محیط تفرجگاه‌های کوهستانی انجام گرفته است. در این راستا، محور کلکچال به عنوان یک محور با سطح کنشگری بالا و فعالیت‌های متنوع انتخاب شده است. روش تحقیق در این پژوهش، ترکیبی و از نوع تحلیلی-توصیفی است. بدین‌منظور، برای تحلیل عوامل مؤثر بر ادراک بصری تفرجگاه‌های کوهستانی در چهار بُعد شناختی، احساسی، تفسیری و ارزش‌گذاری بررسی و ویژگی‌های منظر و توان و محدودیت‌های منطقه طی پیمایش مسیر و به صورت فیزیکی و کالبدی برداشت، و با سایر اطلاعات محیطی تلفیق و ارزیابی شد. همچنین با استفاده از پرسشنامه، میزان رضایتمندی مردم در هر سکانس براساس مؤلفه‌های مذکور ارزیابی شده است. نتایج این پژوهش نشان داد ارتقای کمی و کیفی فضاهای تفرجگاهی کوهستانی باعث افزایش میزان جذب شهروندان و ارتقای سلامت روحی و جسمی آنها می‌شود. از راهکارهای بررسی‌شده می‌توان: پیروی از شیب طبیعی زمین و بکر نگه‌داشتن قسمتی از سایت، کاشت گیاهان به صورت توده‌ای برای کاهش سرعت باد، کاشت درختان به صورت خطی در امتداد یک محور به منظور خوانایی و رعایت سلسله‌مراتب کاشت با توجه به گیاهان موجود در سایت را برشمرد. بررسی نمونه موردی محور کلکچال نشان داد سکانس‌های دو و هشت که بیشترین امتیاز را از لحاظ کیفیت ادراک بصری و رضایتمندی کسب کرده‌اند، پتانسیل بالاتری جهت تبدیل به مکانی با فعالیت‌های چندمنظوره برای همۀ اقشار جامعه و همۀ سنین دارند. در بُعد احساسی، مؤلفه‌های تنوع فضایی، تراکم پوشش گیاهی و تمیزی فضا بیشترین نقش را در ادراک محیط کوهستان دارند. در بُعد تفسیری، مؤلفۀ خوانایی فضا همبستگی مثبتی با کیفیت محیط و رضایتمندی دارد. در بُعد شناختی، میزان تنوع رنگی و میزان محصوریت فضا رابطۀ معناداری با ارتقای کیفیت محیط و رضایتمندی مردم دارد اما بر کیفیت ادراک فضایی تأثیرگذاری کمی دارد. در بُعد ارزش‌گذاری، میزان حضورپذیری مردم ارتباط مستقیمی با کیفیت مؤلفه‌های سه بُعد شناختی، احساسی و تفسیری دارد که در این میان رابطۀ آن با مؤلفه‌های احساسی و تفسیری، بیشتر از مؤلفه‌های بُعد شناختی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying the Components Affecting Visual Perception of the Spaces of Mountain Resorts (Case Study: Kolakchal Axis)

نویسندگان [English]

  • Ghazale Shabani 1
  • Kianosh Souzanchi 2
  • Mohammad Hossein Javanmardi 3
1 M.A. in Landscape Architecture, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Faculty of Art, Department of Architecture, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran.
3 Ph.D. Candidate, Department of Architecture, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

This study was an attempt to examine the degree of satisfaction and desire of people to attend mountain resorts in relationship to different aspects of visual perceptions of the mountain road landscape. To this purpose, Kolakchal axis were selected as the research site because of its high level of interactions and various activities. The analytical-descriptive research method has been used in this research. The components affecting the visual perceptions of mountainous resorts were analyzed from four perspectives: cognitive, emotional, interpretive, and evaluative. The physical and structural features of the landscape, strengths and weakness of the region were analyzed carefully through the route navigation. The collected data were aggregated with other environmental data. Based on the mentioned factors, the degree of people’s satisfaction with each sequence was evaluated by using questionnaires. The results show that improving the quantity and quality of mountain recreational spaces will encourage people to attend there more, also promotes the mental and physical health of the community. Tactics for improving the research site include: using the natural slope, leaving some parts of the site intact, reducing wind speed by mass planting, arraying trees in a linear way along an axis to improve its legibility, and aligning the planting hierarchy with the plants on the site. In study area, two sequences (2 and 8) which have been received top marks in terms of visual perception quality and satisfaction, had higher capacity to become multi-use and multi user resorts for all ages. From the cognitive aspect, the degree of color diversity and space enclosure were significantly related to the improvement of the quality of the environment and people’s satisfaction However, it had little effect on the quality of spatial perceptions. From the emotional aspect, spatial diversity, vegetation density, and space cleanliness played the greatest role in the perceptions of the mountain environment. From the interpretive aspect, the legibility of the space had a positive correlation with the quality of the environment and satisfaction. From the evaluative perspective, the presence of people was directly related to the quality of the cognitive, emotional, and interpretive aspects. However, this relationship with emotional and interpretive components was much stronger than the cognitive aspect.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mountain resort
  • visual perception
  • Kolakchal axis
  • Emotional aspect
  • Cognitive aspect
  • Interpretive aspect
  • ایرانی بهبهانی، هما؛ شفیعی، بنفشه؛ شاملو، حمید و پیرزاد، بهاره. (1386). منظرسازی کوهستان با استفاده از گیاهان بومی نمونۀ موردی: درۀ جمشیدیه. محیط‌شناسی، 33(42)، 124-159.
  • ایروانی، محمود و خداپناهی، محمدکریم. (1394). روانشناسی احساس و ادراک. تهران: انتشارات سمت.
  • براتی، ناصر و سلیمان‌نژاد، محمدعلی. (1390). ادراک محرک‌ها در محیط کنترل شده و تأثیر جنسیت بر آن، نمونۀ مورد مطالعه: دانشجویان دانشکدۀ معماری و شهرسازی داشنگاه بین‌المللی امام خمینی(ره). باغ نظر، 8(17)، 19-30.
  • بل، سایمون. (1386الف). عناصر طراحی بصری معماری منظر (ترجمۀ محمد احمدی نژاد). تهران: نشر خاک.
  • بل، سایمون. (1386ب). منظر، الگو، ادراک و فرایند (ترجمۀ بهناز امین‌زاده). تهران: دانشگاه تهران.
  • بی‌نیاز، فاطمه و حنایی، تکتم. (1395). بازشناسی عناصر مؤثر بر خوانایی در ادراک بزرگسالان، مطالعۀ موردی: بلوارامامیه- مشهد. مطالعات شهری، 6(23)، 17-28.
  • پاکزاد، جهانشاه و بــزرگ، حمیده. (1391). الفبای روانشناسی محیط برای طراحان. تهران: آرمانشهر.
  • زلفی‌گل، سجاد و کریمی مشاور، مهرداد. (1398). استخراج ســازوکــار ادراکـــی قــرارگــاه‌هــای رفــتــاری در فضاهای شهری با استفاده از پایش مکانی، مطالعۀ موردی: میدان آرامگاه بوعلی سینای همدان. مطالعات شهری، 8(30)، 97-108.
  • کریمی یزدی، اعظم؛ براتی، ناصر و زارعی، مجید. (1394). ارزیابی تطبیقی ادراک فضای شهری از نظرگاه مخاطبان و متخصصین عرصۀ شهری (مطالعۀ موردی: مجموعۀ شهری امامزاده صالح تجریش تهران). باغ نظر، 13(45)، 13-26.
  • ماتلاک، جان. (1388). آشنایی با طراحی محیط و منظر (ترجمۀ حسن لقایی). تهران: سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران.
  • مدیری، آتوسا و نوراللهی اسکویی، نیکو. (1394). ارزیابی ادراک بصری فضایی میدان امام حسین (ع). مطالعات شهری، 3(11)، 75-84.
  • مطهری‌راد، مهری. (1395). مؤلفه‌های مؤثر بر ادراک و ارتباط بصری در منظر شهری تاریخی. هفت شهر، 4(55-56)،53-62.

Abbasov, I. B. (2019). Psychology of visual perception. Amazon Digital Services LLC.

Daniel, T. C. & Vining, J. (1983). Methodological issues in the assessment of landscape quality. Behavior and the Natural Environment, 6, 39-84.

Daniel, T. C. (2001). Whither scenic beauty? Visual landscape quality assessment in the 21th century. Landscape and Urban Planning, 54(1-4), 267-281.
Polat, A. T. (2013). Assessing the scenic quality of geomorphological formations in karapinar’s rural areas. World Applied Sciences, 21(11), 1664-1674.
Polat, A. T. & Akay, A. (2015). Relationships between the visual preferences of urban recreation area users and various landscape design elements. Urban Forestry and Urban Greening, 14(3), 573-582.
Skrivanová, Z., Kalivoda, O. & Sklenicka, P. (2014). Driving factors for visual landscape preferences in protected landscape areas. Scientia Agriculturae Bohemica, 45(1), 36-43.
Wang, R., Zhao, J. & Liu, Z. (2016). Consensus in visual preferences: The effects of aesthetic quality and landscape types. Urban Forestry and Urban Greening, 20, 210-217.
Yao, Y., Zhu, X., Xu, Y., Yang, H. & Sun, X. (2012). Assessing the visual quality of urban waterfront landscapes: The case of Hefei, China. Shengtai Xuebao/ Acta Ecologica Sinica, 32(18), 5836-5845.