مویرگ‌های منظر

نویسنده

استادیار گروه منظر، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده

جوی آب، نماد حیات در شهرهای ایران است. نظام توزیع آب در شهرهای سنتی ایران، زیرساخت اصلی برای جریان حیات و تحقق سکونت در سازماندهی شهر است. در شهرهایی که رود جاری ندارند، نقطۀ آغاز شهر وابسته به آب است که یا به صورت چشمۀ طبیعی می‌جوشد و یا مظهر قنات دست‌کند است. اگر توپوگرافی محل استقرار شهر اجازه دهد، این نقطه، مرکز شهر را پایه‌گذاری کرده و شهر در مسیر جوی‌های آبی که از این نقطه منشعب می‌شود، توسعه می‌یابد. در هر صورت، فضاهای شهری در حاشیۀ جوی‌های آب شکل‌گرفته و خانه‌های شهر دو طرف آنها ساخته می‌شدند. جوی‌های آب علاوه‌بر تأمین آب باغات و زراعت داخل و حاشیۀ شهر، سیستم تأمین آب مصرفی ساکنان را تشکیل می‌داد که آب‌انبار خانه‌ها را تغذیه می‌کرد. مقسم و پخشاب، نقاط کانونی محله‌ها بود که معمولاً در کنار درخت کهنسال، مسجد و مقبره، نقاط عطف منظر سنتی شهر ایرانی را پدید می‌آورد.
جوی آب، بازی‌گاه کودکان هم بود. منظری بی‌خطر، پویا، طبیعی، تازه و مناسب طبع انسان، بهترین جاذبۀ تفرج کودکان و اجتماع و گفتگوی بزرگترها بود. عنصری فعال و مایۀ حیات بیولوژیک که به‌واسطۀ نقش مهم آن در زندگی مردم، به نماد شور و اجتماع بدل می‌شد.
جوی‌های آب تهران، مویرگ‌های منظر تاریخی-طبیعی شهری هستند که روزی با بیشتر از پانصد قنات دایر، که امروز حدود ده درصد آنها باقی است، حیات داشت. شیب تهران که در دامنۀ البرز واقع شده، ذخیرۀ بیکران سفره‌های زیرزمینی دشت را که از البرز مشروب می‌شوند، در جوی‌های بی‌شماری جریان می‌دهد که به منظر تهران در میان شهرهای جهان، وضعی مثالی و بی‌همتا می‌بخشد. شیب زیاد دشت تهران، سرعت آب جوی را زیاد می‌کند و این سرعت به تولید صدا و کف در جداره‌های آب می‌انجامد که به نقش و ظرفیت خاطره‌ای و ادراکی آنها از شهر می‌افزاید.
استاد «خسرو خورشیدی» از خاطرات خود از تهران قدیم در سال 1320، تصویری از خیابان ولی‌عصر را ترسیم کرده که کودکان، همچون ماهیان حوض مینیاتور، در جوی آب، زیر ردیف چنارها، آب‌تنی می‌کنند. این جوی، امروزه با بی‌سلیقگی تمام مدیریت شهری، به مسیری سنگفرش، بتنی و خشکیده بدل شده که جولانگاه موش‌ها و زبالۀ عابران است.
از مهمترین عوامل قوام‌دهنده و حافظ منظر تاریخی و طبیعی سرزمین، تداوم جایگاه ذهنی آنهاست، که اگر از میان رود، بقایای عینی و فیزیکی آنها نیز از بین می‌رود. این بلایی است که در انتظار خیابان ولی‌عصر است. اگر درختان آن رو به خشکی دارند، اول به خاطر حذف جوی آب و قطع نشت طبیعی آب به ریشه‌های درختان است، و دوم به خاطر ساخت بناهای مرتفع که مانع وزش باد به تاج درخت می‌شود. نجات خیابان ولی‌عصر با ثبت جهانی آن ممکن نمی‌شود؛ بلکه با احیای منظر آن محقق خواهد شد. 

عنوان مقاله [English]

The Landscape Capillaries

نویسنده [English]

  • Seyed Amir Mansouri
Assistant Professor, Faculty of Architecture, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

The ‘water stream’ is a symbol of life in the Persian cities. The ‘water distribution system’ in the traditional cities of Iran is the main infrastructure for continuing life and achieving house construction in an urban organization.
In cities with no flowing river, the initiating point of the city is dependent on water, which either boils as a natural spring or representing a man-made aqueduct. If consistent with an urban topography, this point will establish the urban center and the city will subsequently develop along with the path of water streams that are expanding from this point.
In each of these conditions, the urban spaces were being formed along the waterways and the house buildings were built on either side of them. The water streams in addition to supplying water for the gardens and agriculture fields located inside and around the city, was constituting the system of water supply for the inhabitants, that was providing the traditional water reservoirs [Ab-Anbar] for the house buildings. The water dividing and diffusing points were being considered as the focal points of the neighborhoods, which traditionally were built along an ancient tree, a mosque and a tomb, creating together the major points of a traditional landscape in the Iranian city.
The water stream was also a place for children`s playing. A safe, dynamic, natural, fresh and appropriate landscape of human nature; it was kind of the best attraction place for children and a community for conversation of adult’s people. Water, as an active element and the source of biological life, was used to be a symbol of passion and community [in Persian land], due to its important role in people's lives.
The water streams of Tehran city are being considered as the capillaries of the urban historical-natural landscape, which were alive in the past, with more than five hundred aqueducts, of which only about ten percent have been remained today.
The urban gradient of Tehran, which is positioned in the slopes of the Alborz Mount., making the abundant supply of the plain undergrounds aquifers flow, arising from Alborz, in numerous water streams, which gives the city of Tehran an exemplary and unique position compared to other cities in the world. The steep slope of ‘Tehran Plain’ increases the speed of the water flow, generates the sound of water and the water foam in the margins of its side walls that enhances the capacity of people’s memory and their perception of the city.
The Professor ‘Khosrow Khorshidi’, a prominent Iranian designer, has painted a picture of Valiasr Street in his memoirs of old Tehran city in 1320 SH (1941), in which children, similar to miniature pond fishes, were playing in the water stream under the rows of plane trees. Today, this urban environment has turned into a concrete and solid paved path, due to the inadvertence of the urban management, that is an inappropriate place dedicated for the urban rats and for trashes thrown away by passers-by.
One of the most important constituting factors preserve the historical and natural landscape is the continuation of their position on their People`s mind, which, if lost, their objective and physical remaining will be consequently destroyed as well; This is the disaster that awaits the trees of Valiasr St.; If now the trees are getting dried, the first reason is due to the removal of water flow and cutting off the natural watering of the trees, and the second is due to the construction of tall buildings that prevent wind blowing to the crowns of the available trees.
To save [the trees of] Valiasr Street its global registration would not be helpful; Rather, the ‘Salvation’ will be achieved by reviving its landscape.