ویژگی های منظر چندعملکردی در باغ ایرانی (مطالعه موردی: میراث جهانی باغ اکبریه)

نوع مقاله: مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، ایران.

2 استادیار، گروه صنایع‌دستی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، ایران.

چکیده

باغ ایرانی عملکردهای متنوعی داشته و علاوه‌بر عملکرد اصلی، عملکردهای ثانویه و کارکردهای چندجانبۀ منظر مورد توجه سازندگان و صاحبان باغ بوده است. به‌رغم موقعیت راهبردی بیرجند در شرق ایران و حضور سفرا و نمایندگان دول روس و انگلیس و محدودیت امکانات تفرجی شهری، حکمرانان منطقه در دورۀ قاجار و پهلوی را بر آن داشت تا علاوه‌بر ایجاد و ساخت باغ‌های ایرانی برای برگزاری مراسم‌ و مناسبات سیاسی و نمایش قدرت، به نیازهای تفرجی، تولیدی، اقتصادی و فرهنگی محلی نیز پاسخ دهند. فائق آمدن بر کمبود منابع آبی، راهی جز خلق فضاهای سبز چندعملکردی و زون‌بندی باغ ایرانی به‌جای نگذاشت. لذا، باغ اکبریه به عنوان شاخص‌ترین باغ ایرانی شرق ایران برای مطالعۀ چگونگی و ویژ‌گی‌های منظر چندعملکردی (کشاورزی، تفرجی، سکونتی، حکومتی و اقتصادی) انتخاب شد. براین‌اساس، پرسش اصلی تحقیق عبارت است از اینکه آیا باغ اکبریه به عنوان نمونۀ باغ ایرانی شاخص در شرق ایران، دارای منظر چندعملکردی است؟ ویژگی‌های منظر چندعملکردی در باغ اکبریه چیست و در کدام دسته از انواع منظر چندعملکردی طبقه‌بندی می‌شود؟ مقالۀ حاضر در پی آن است که ضمن بررسی و کنکاش در برنامه‌ریزی فضایی و طراحی منظر باغ اکبریه، علاوه‌بر کشف عملکردهای متعدد این باغ، چندعملکردی‌بودن آن را بررسی کرده و نوع منظر چندعملکردی آن را شناسایی نماید.
این پژوهش از نظر هدف، در زمرۀ تحقیقات بنیادی و از نظر ماهیت و روش، در زمرۀ تحقیقات تاریخی و توصیفی به شمار می‌آید. پژوهش پیش‌رو با بهره‌گیری از روش‌های موردپژوهی، کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی، مستندنگاری تاریخی و انجام مصاحبه با کارشناسان و همچنین برگزاری جلسۀ همفکری و گفتگوی تخصصی در زمستان 1398 انجام شد. نتایج نشان می‌دهد در بستر تاریخی و براساس تحلیل‌های علمی موجود، باغ اکبریه واجد ویژگی‌های منظر چندعملکردی است. همچنین، از میان سه الگوی اصلی منظر چندعملکردی (موزاییکی، وزن‌دار و بنیادین) باغ اکبریه دارای الگوی منظر چندعملکردی وزن‌دار (تلفیق چند عملکرد متجانس در یک فضای واحد) است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigation on Recognition of the Type of Multifunctional Landscape in Persian Garden (Case Study: Akbariyeh World Heritage Garden)

نویسندگان [English]

  • Saman Farzin 1
  • Seyed Mohammad Reza Khalilnezhad 2
  • Saeeideh Moradzadeh Mirzaei 3
  • Ali Zarei 1
1 Assistant Professor, Faculty of Art, University of Birjand, Iran.
2 Assistant Professor, Faculty of Art, University of Birjand, Iran.
3 M.A. in Archeology, Faculty of Art, University of Birjand, Iran.
چکیده [English]

Multifunctionality is a strategy for developing healthy, biodiversity-friendly, and sustainable productive urban and rural landscapes that have recently attracted the attention of researchers. Multifunctional landscapes simultaneously provide food security, livelihood opportunities, maintain of species and ecological functions, and fulfill cultural, aesthetic recreational needs. The traditional gardens and landscapes usually recognized as multifunctional open spaces. While in Iran, the Persian garden encompassed a wide variety of functions including recreational, productive, habitat, and cultural services, the landscape multifunctionality of the historical gardens has not yet been investigated. In response to this gap, the authors selected the Akbariyeh World Heritage Garden, one ofthe most significant Persian gardens in the East of Iran, to investigate the features of the multifunctional landscape in this garden. Accordingly, the main question of the research is whether Akbariyeh garden, as a prototype of the traditional historical garden, encompasses a multifunctional landscape? What are the characteristics of the multifunctional landscape in Akbariyeh garden and in which category of multifunctionality is it classified? The research was benefited from the field studies, historical documents, and interviews with experts, as well as holding a discussion group in February 2020. The researchers used the data from the field studies, historical documents, and interviews with experts, as well as holding a discussion group in February 2020.
The results of this study show that Akbariyeh garden can be recognized as a traditional multifunctional landscape. Furthermore, among three main models of landscape multifunctionality (mosaic, weighted, and radical), Akbariyeh garden embraced the weighted multifunctional landscape model (integration several homogeneous functions in the spatial unit).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian Garden
  • Akbariyeh World Heritage Garden
  • Multifunctional landscape
  • Birjand
  • عملکرد آنها در باغ‌های تاریخی بیرجند (با تمرکز بر باغ‌های رحیم‌آباد، امیرآباد، شوکت‌آباد، بهلگرد و اکبریه). باغ نظر، 14(47)، 5-16.
  • جنتی‌فر، محمدعلی. (1398). منظر چندعملکردی در باغ‌های تاریخی بیرجند. مصاحبۀ شخصی (05/10/1398).
  • خلیل‌نژاد، سیدمحمدرضا و توبیاس، کای. (1395). بسترهای شکل‌گیری و ویژگی‌های منظر مثمر در باغ ایرانی. باغ نظر، 13(38)، 3-16.
  • خلیل‌نژاد، سیدمحمدرضا و بیدختی، محمدعلی. (1398). بررسی ابعاد تمایز رابطۀ ناظر با منظر مثمر و منظر زینتی در باغ‌های ایرانی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، 21(7)، 285-298.
  • راگلس، فرچایلد. (1398). باغ‌ها و مناظر اسلامی (ترجمۀ سیدمحمدرضا خلیل‌نژاد و رضا فرهادی). تهران: جهاد دانشگاهی تهران.
  • سلیمانی، منصور. (1398). منظر چندعملکردی در باغ‌های تاریخی بیرجند. مصاحبۀ شخصی (11/10/1398).
  • شاهچراغی، آزاده. (1392). پارادایم‌های پردیس: درآمدی بر بازشناسی و باز آفرینی باغ ایرانی. چاپ چهارم، تهران: جهاددانشگاهی.
  • صفایی، مهران. (1398). منظر چندعملکردی در باغ‌های تاریخی بیرجند. مصاحبۀ شخصی (15/12/1398).
  • فلامکی، محمد منصور. (1396). مجموعه مقالات اولین سمینار مرمت بناها و شهرهای تاریخی: وجود و آیندۀ مراکز مسکونی تاریخی. تهران: نشر فضا.
  • ناصح، محمدامین. (1395). دولت یاد: تاریخ محلی بیرجند در آغاز سدۀ معاصر. تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  • نداف‌مقدم، حامد. (1398). منظر چندعملکردی در باغ‌های تاریخی بیرجند. مصاحبۀ شخصی (06/11/1398).
 
  • Barkmann, J., Helming, K., Müller, K. & Wiggering, H. (2004). Multiland-Multifunctional Landscapes: Towards an Analytical Framework for Sustainability Assessment of Agriculture and Forestry in Europe. (Fifth Framework Programme 1998–2002 [European Commission]. Thematic Programme: Environment and Sustainable Development, Final Scientific Report, EU FP5 Project EVK2-CT-2002-80023). Müncheberg, Germany: Leibniz Centre for Agricultural Landscape and Land Use Research e.V (ZALF).
  • Bomans, K., Steenberghen, T., Dewaelheyns, V., Leinfelder, H. & Gulinck, H. (2010). Underrated Transformations in the Open Space—The Case of an Urbanized and Multifunctional Area. Landscape and Urban Planning, 94(3), 196–205.
  • Brandt, J. & Vejre, H. (2004). Multifunctional Landscapes - Motives, Concepts and Perceptions. In J. Brandt & H. Vejre (Eds.), Multifunctional Landscapes: Vol. 1, Theory, Values and History. Southhampton: WIT Press.
  • Brenken, H., Rode, M. & Von Haaren, C. (2005). Konflikte und Synergien Zwischen Unterschiedlichen Ansprüchen an die Landschaft und Landschaftsfunktionen. In M. Rode & C. Von Haaren (Eds.), Multifunktionale Landnutzung am Stadtrand: Innovative Landschaftsentwicklung durch Integration von Naturschutz, Landwirtschaft und Naherholung am Beispiel Hannover-Kronsberg. Bonn: Bundesamt für Naturschutz.
  • Colding, J. & Barthel, S. (2013). The Potential of “Urban Green Commons” in the Resilience Building of Cities. Ecological Economics, 86, 156-166.
  • Dickson, W. E. R. (1924). East Persia. A Backwater of the Great War. London: Edward Arnold.
  • Dubbeling, M. (2011). Integrating Urban Agriculture in the Urban Landscape. Urban Adriculture Magazine, (25), 6–43.
  • Farmer, J. R., Chancellor, C., Robinson, J. M., West, S. & Weddell, M. (2014). Agrileisure: Farmers Markets, CSAs, and the Privilege in Eating Local. Journal of Leisure Research, 46(3), 313–328.
  • Gharipour, M. (2011). Transferring and Transforming the Boundaries of Pleasure: Multifunctionality of Gardens in Medieval Persia. Garden History, 39(2), 249-262. Retrieved June 21, 2020, From www.Jstor.Org/Stable/41411812
  • Goldsmid, S. F. J. (Ed.). (1876). Eastern Persia. An Account of the Journeys of the Persian Boundary Commission 1870- 71-1872. London: Macmillan and Co.
  • Hale, F. (1920). From Persian Uplands. New York: E. P. Dutton.
  • Holt, A. R., Mears, M., Maltby, L. & Warren, P. (2015). Understanding Spatial Patterns in the Production of Multiple Urban Ecosystem Services. Ecosystem Services, 16, 33–46.
  • Iojă, C. I., Grădinaru, S. R., Onose, D. A., Vânău, G. O. & Tudor, A. C. (2014). The Potential of School Green Areas to Improve Urban Green Connectivity and Multifunctionality. Urban Forestry & Urban Greening, 13(4), 704–713.
  • La Rosa, D., Barbarossa, L., Privitera, R. & Martinico, F. (2014). Agriculture and the City: A Method for Sustainable Planning of New Forms of Agriculture in Urban Contexts. Land Use Policy, 41, 290-303.
  • Meerow, S. & Newell, J. P. (2017). Spatial Planning for Multifunctional Green Infrastructure: Growing Resilience in Detroit. Landscape and Urban Planning, 159, 62-75.
  • Mojtahed-Zadeh, P. (1993). Evolution of Eastern Iranian Boundaries: Role of the Khozeimeh Amirdom of Qaenat and Sistan. Unpublished Ph.D Thesis. SOAS University, London, England.
  • Mojtahed-Zadeh, P. (2004). Small Players of the Great Game. London: Routledge.
  • Riechers, M., Barkmann, J. & Tscharntke, T. (2016). Perceptions of Cultural Ecosystem Services from Urban Green. Ecosystem Services, 17, 33–39.
  • Rubino, M. J. & Hess, G. R. (2003). Planning Open Spaces for Wildlife 2: Modeling and Verifying Focal Species Habitat. Landscape and Urban Planning, 64(1), 89–104.
  • Schägner, J. P., Brander, L., Maes, J. & Hartje, V. (2013). Mapping Ecosystem Services’ Values: Current Practice and Future Prospects. Ecosystem Services, 4, 33–46.
  • Timpe, A., Cieszewska, A., Supuka, J. & Toth, A. (2016). Urban Agriculture Goes Green Infrastructure. In Lohrberg, F., Scazzosi, L., Licka, L. & Timpe, A. (Eds.), Urban Agriculture Europe. Berlin, Germany: Jovis
  • Wright, D. (1977). The English amongst the Persians. London: Routledge.