پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622A Comparative Study of Two Historical Experiences in the Land of Erāq-e-Ajam (Persian Iraq), in Terms of the Place-Based Developmentتوسعۀ مکانمحور؛ مقایسۀ دو تجربۀ تاریخی در سرزمین عراق عجم3324606810.22034/manzar.2026.246068FAسید امیرمنصوریدانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران0000-0002-2865-6859Journal ArticleAn enclosed and low-lying plain that sits between the local heights of the eastern Zagros and the western edge of the central Iranian desert, named Erāq-e-Ajam. This historical region, which is located in a dead-end, is linked to the main arteries of the country only through local access roads. Thus, the economy and low population of the region have created villages and small towns, and no large city has grown out of macro-economic, political, or religious exchanges. The weaving industry in the region has thrived due to climatic conditions, ancient history, the stabilization of tribes, and the tranquility established by geographical conditions. Animal husbandry, dairy production, and weaving industries have been sustained by rangelands and villages located at long distances from each other due to the dispersion of water resources. The stability and continuity of these conditions made the art and industry of carpet weaving in the region gain recognition. This industry formed the basis of exports from the land of Erāq-e-Ajam. Until the Qajar period, despite the existence of productive infrastructure for the carpet industry and skilled manpower, the market for non-Iraqi products remained limited to domestic markets<span dir="RTL" lang="FA">.</span> In 1186 AH (1223 AH), Fathali Shah Qajar commissioned Yusuf Khan Gorji to use the existing capacities of the region for development by building a new city. The main goal of the program was to generate revenue from the potential resources of the land. Skilled manpower and the chain of inputs that supported the livestock industry, justifying the new organization of the mass production cycle of carpets and their exports. European companies also stepped in for this purpose, and by 1319, Arak was one of the most important carpet exporters to Europe. Before that, it was necessary to establish a suitable base in the middle of a large region with small and scattered settlements to serve as the headquarters of the administrative system and management of the development program<span dir="RTL" lang="FA">.</span> The new city of Sultanabad, with a European map, spatial organization, structure, and elements of an Islamic-Iranian city, centralized investment, and unified management, was built and ready for use in 4 years, covering an area of 50 hectares. After that, European companies entered the carpet export business, and the region faced a great demand for purchase and economic prosperity. The share of producers in the income and the profit of intermediaries is a question for future studies. On the eve of the Constitutional Movement and due to the weakness of the Qajar government in supporting local merchants in confronting foreign companies, it led the marketers of Arak to fight foreign capitalists. Regardless of the management that dominated the program, it can be said that the Qajar approach to the development of non-Arab Iraq was a kind of endogenous development and planning based on the capacities of the system and simultaneous attention to the interests of developers, the program environment, and the local community. In such a way that the growth of one did not hinder the development of others. This method, regardless of the almost certain discrimination in the distribution of benefits, can be considered a good example of place-based development. A development that places a systemic understanding of place, meaning "the reading of the local community from the objective components of the land," along with the interests of the developer and the land<span dir="RTL" lang="FA">.</span><br>Two centuries after Sultanabad was established and during the period when its name was changed to Arak, the second development plan of the region was implemented. This period coincided with the era when the North-South National Railway passed through Arak, and the region was no longer at a dead end. The establishment of large industries, disregarding the environmental conditions of the land, a deep and enclosed area among the local highlands, and regardless of the conflict of skills of the local community that had been cultivated in art and weaving for thousands of years, and the shortage of technical labor, was the approach to the second development of Arak. The result of this policy was the mass migration of ethnic groups from other lands to non-Arab Iraq, the unbridled growth of the city of Arak, environmental pollution due to the persistence of toxic air in the greenhouse conditions of the land, and the creation of an economic competitor for the ancient weaving economy of the region<span dir="RTL" lang="FA">.</span><br>The second development resulted in the collapse of spatial attachments, social disintegration, high housing prices, environmental damage, and weakening of the historical identity of the local community. Although the first development occurred in more primitive historical conditions, it was a better policy than the second development because of its adaptation to the processes governing place-making and place-based development. A development that was defined as result-oriented and based on increasing economic income<span dir="RTL" lang="FA">.</span> The experience of the two development policies in Adak confirms the importance of defining the place of development in planning and achieving development goals. The fact that the development plan is partially defined for nowhere and then the location for its implementation is selected will certainly lead to the destruction of the intergenerational assets of the land. The calendar of hidden costs of this development method confirms the economic failure of the program that was originally called an economic development program<span dir="RTL" lang="FA">.</span><span lang="FA">در فاصلۀ ارتفاعات محلی شرق زاگرس و حاشیۀ غربی کویر مرکزی ایران دشت محصور و گودی وجود دارد که سرزمین عراق عجم خوانده میشود. این منطقۀ تاریخی، در بنبستی قرار گرفته که فقط از طریق دسترسیهای محلی به شریانهای اصلی کشور اتصال دارد. از این رو اقتصاد و جمعیت محدود منطقه، روستاها و شهرهای کوچک را ایجاد کرده و شهر بزرگی که ناشی از مبادلات کلان اقتصادی، سیاسی یا مذهبی باشد، در این منطقه بهوجود نیامده است. شرایط اقلیمی، تاریخ کهن، تثبیت اقوام ساکن و آرامش ناشی از شرایط جغرافیایی به رشد صنعت بافندگی در منطقه انجامیده است. مراتع و روستاهایی که بهدلیل پراکندگی منابع آب، در فواصل طولانی از هم قرار گرفتهاند، دامداری، تولید لبنیات و صنایع بافندگی را پشتیبانی میکند. ثبات و استمرار این شرایط هنر و صنعت قالیبافی منطقه را به شهرت رساند. این صنعت اساس صادرات سرزمین عراق عجم شد. تا دورۀ قاجار علیرغم وجود زیرساختهای مولد صنعت قالی و نیروی انسانی ماهر، بازار محصولات عراق عجم در حد بازارهای داخلی باقی مانده بود. در سال ۱۱۸۶ شمسی (۱۲۲۳ ق) فتحلی شاه قاجار، یوسف خان گرجی را مأمور کرد تا با احداث یک شهر جدید، ظرفیتهای موجود منطقه را در راه توسعه به کار گیرد. هدف اصلی برنامه ایجاد درآمد از امکانات بالقوۀ سرزمین بود. نیروی انسانی ماهر و زنجیرۀ نهادههایی که صنعت دامداری را پشتیبانی میکرد، سازماندهی جدید چرخۀ تولید انبوه قالی و صادرات آن را توجیه میکرد. برای این کار شرکتهای اروپایی نیز وارد عمل شدند و تا سال ۱۳۱۹ اراک از مهمترین صادرکنندگان قالی به اروپا بود. پیش از آن لازم بود تا پایگاهی مناسب در میان منطقهای بزرگ با سکونتگاههای خُرد و پراکنده برپا شود تا مقر سیستم اداری و مدیریت برنامۀ توسعه باشد. شهر جدید سلطانآباد با نقشۀ اروپایی، سازمان فضایی، ساختار و عناصر شهر اسلامی-ایرانی، سرمایهگذاری متمرکز و مدیریت واحد به مساحت ۵۰ هکتار طی چهار سال ساخته و آمادۀ بهرهبرداری شد. پس از آن شرکتهای اروپایی به کار صادرات فرش وارد شده و منطقه با تقاضای خرید گسترده و رونق اقتصادی مواجه شد. اینکه سهم تولیدکنندگان از درآمد حاصل چه میزان و بهرۀ واسطهها چقدر بود، سؤال مطالعات آتی است. در آستانۀ جنبش مشروطه و بهدلیل ضعف حکومت قاجار در حمایت از بازرگانان محلی در مقابله با کمپانیهای خارجی، بازاریان اراک را به مبارزه با سرمایهداران خارجی کشاند. فارغ از مدیریت حاکم بر برنامه، میتوان گفت رویکرد قاجار به توسعۀ عراق عجم، نوعی توسعۀ درونزا و برنامهریزی بر اساس ظرفیتهای سیستم و توجه همزمان به منافع توسعهگران، محیط برنامه و جامعۀ محلی بود. به نحوی که رشد یکی، مانع رشد دیگران نبوده است. این شیوه را، فارغ از تبعیض قریب به یقین در تقسیم منافع، میتوان نمونۀ بارزی از توسعۀ مکانمحور دانست. توسعهای که فهم سیستمی مکان، به معنای «خوانش جامعۀ محلی از مؤلفههای عینی سرزمین» را در طول منافع توسعهگر و سرزمین قرار میدهد. </span><span lang="FA">دو قرن پس از تأسیس سلطانآباد و در دورهای که نام آن به «اراک» بدل شده بود، برنامۀ دوم توسعۀ منطقه به اجرا گذاشته شد. این دوره مقارن عصری است که راهآهن سراسری شمال - جنوب از اراک عبور کرده و منطقۀ دیگر در بنبست نیست. استقرار صنایع بزرگ، بیاعتنا به شرایط محیطی سرزمین، که قرارگیری در منطقۀ گود و محصور در میان ارتفاعات محلی است، و بدون توجه به تعارض مهارت جامعۀ محلی که هزاران سال در هنر و بافندگی بالیده شده بودند، و قِلّت نیروی کار فنی، رویکرد توسعۀ دوم اراک بود.</span><br><span lang="FA">نتیجۀ این سیاست، مهاجرت انبوه اقوام از سرزمینهای دیگر به عراق عجم، رشد لجامگسیختۀ شهر اراک، آلودگی زیستمحیطی در اثر پایایی هوای مسموم در شرایط گلخانهای سرزمین و ایجاد رقیب اقتصادی برای اقتصاد کهن بافندگی منطقه بود. نتیجۀ توسعۀ دوم، فروپاشی دلبستگیهای مکانی، گسست اجتماعی، گرانی مسکن، تخریب محیط زیست و تضعیف هویت تاریخی جامعۀ محلی بود. اگرچه توسعۀ اول در شرایط تاریخی ابتداییتری رخ داد، اما بهدلیل انطباق آن با فرایندهای حاکم بر ساخت مکان و توسعۀ مکانمحور، سیاست بهتری از توسعۀ دوم بهشمار میرود. توسعهای که نتیجهگرا و متکی به افزایش درآمد اقتصادی تعریف شده بود. تجربۀ دو سیاست توسعه در اراک، مؤید اهمیت تعریف مکان توسعه در برنامهریزی و تحقق اهداف توسعه است. اینکه برنامۀ توسعه بهصورت بخشی برای ناکجاآباد تعریف و بعداً محل اجرای آن انتخاب شود، قطعاً به تخریب داراییهای بیننسلی سرزمین میانجامد. تقویم هزینههای پنهان این شیوۀ توسعه، مؤید شکست اقتصادی برنامهای است که از ابتدا بهعنوان برنامۀ توسعۀ اقتصادی خوانده شده بود.</span>https://www.manzar-sj.com/article_246068_f71a98eed145953537a550f3f4986935.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Reconstructing the Structure and Analyzing the Spatial Organization of the Historical Garden of Emadiyeh, on the Qara-Su Riverside in Kermanshahبازشناسی ساختار و تحلیل سازمان فضایی باغ تاریخی عمادیۀ کرمانشاه در ساحل رودخانۀ قرهسو62524551210.22034/manzar.2026.567969.2398FAعلیعلائیگروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران0000-0003-1125-9117مهدیمیزانیگروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران0009-0008-5667-5775شایانصفامهرگروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران0009-0003-2796-4707Journal Article20251223The Persian Garden (Bagh) is recognized as one of the types of historical gardens in the world. Historical Persian gardens display considerable diversity and have been constructed under different conditions and locations. Some of these gardens were established along riversides and adjacent to water bodies in order to benefit from their Garden Landscape. These historical gardens have been created since distant times across various geographical regions of Iran and its surrounding areas. One of these gardens, built in the late nineteenth century CE on the northern front of the Qara-Su River in Kermanshah, is the Emadiyeh Garden. This garden has now disappeared, and no physical trace of it remains; however, in this research, it is identified and analyzed for the first time. The reconstruction of this garden has been carried out through the examination of the oldest available aerial photographs, the iconographic comparison of remaining historical images from the past, a review of existing historical narratives about the garden, the comparison of geographical maps, and field visits to the garden’s site. Based on these sources, the plan of the garden has been drawn according to its actual scale and location. The reconstruction of the structure and the preparation of the plan of Emadiyeh Garden, through the analysis of the available documents, indicate that this garden, due to its exceptional location along the river front and its innovative design, despite its particular and distinctive function within the social and cultural context of the Qajar period, Kermanshah, represents a rare and highly significant example of Persian garden making. It presents a unique pattern of adjacency between a garden and a river, an example that has so far remained largely unnoticed and can be introduced as one of the diverse models of Persian garden design. The remarkable scale of the garden and the distinctive organization of functions within the domains of Andaruni (inner part) and Khalvat (private part) in this khani garden are among its prominent characteristics. Moreover, the notable location and design of the Throne Dais Pavilion (Shah neshin) of the garden on the coast of the Qara-Su River constitute a unique model in terms of landscape design and architectural composition.باغ ایرانی بهعنوان یکی از انواع باغهای تاریخی جهان شناخته شده است. باغهای تاریخی ایرانی از گونههای متنوعی برخوردارند و در شرایط و موقعیتهای مختلفی بنا شدهاند. برخی از این باغها در کنار سواحل رودخانهها و بسترهای آبی بنا شدهاند تا از منظر آنها نیز بهرهمند شوند. این باغهای تاریخی از گذشتة دور در نقاط مختلف جغرافیای ایران و پیرامون آن ساخته شدهاند. یکی از این باغها که در اواخر دوران قاجار در حاشیة شمالی ساحل رودخانة قرهسو کرمانشاه بنا شده، باغ عمادیه است که درحال حاضر از بین رفته و اثری از آن برجا نمانده، ولی در این پژوهش قرار است برای نخستینبار بازشناسی و تحلیل شود. بازشناسی این باغ با تکیه بر قدیمیترین عکسهای هوایی، انطباق آیکونوگرافیک تصاویر تاریخی باقیمانده از گذشته، مرور روایتهای تاریخی موجود از باغ، انطباق نقشه های جغرافیایی و بازدیدهای میدانی از محل باغ انجام شده و نقشة باغ بر مبنای این اطلاعات در اندازه و موقعیت واقعی آن ترسیم شده است. بازشناسی ساختار و تهیة نقشة باغ عمادیه با تحلیل مستندات موجود نشان داد که این باغ با موقعیت بینظیر در کنار ساحل رودخانه و طرح بدیع آن، در عین کاربری خاص و متفاوتش در بستر اجتماعی و فرهنگی دوران قاجار کرمانشاه، نمونهای کمنظیر و بسیار قابل توجه در باغسازی ایرانی است. الگویی منحصربهفرد از همجواری باغ در کنار رودخانه، مصداق و شاهدی که تاکنون ازنظرها پنهان بوده است و میتواند بهعنوان یکی از الگوهای متنوع باغسازی ایرانی معرفی شود. وسعت مثالزدنی و سازماندهی خاص کاربریها در عرصههای اندرون و خلوت این باغ خانی از ویژگیهای بارز آن به شمار میرود. بهعلاوه، موقعیت و طراحی قابل توجه عمارت شاهنشین باغ در ساحل رودخانة قرهسو، ازنظر منظرسازی و طراحی معماری، الگویی بینظیر در نوع خود به حساب میآید.https://www.manzar-sj.com/article_245512_0544d58c65b05cde6898142f95ad4de3.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Numerical Analysis of the Impact of Building Layout Patterns and Elongation in Residential Blocks Adjacent to Traffic Arteries on Outdoor Air Quality between Buildingsتحلیل عددی تأثیر الگوی چیدمان و کشیدگی ساختمانها در بلوکهای مسکونی مستقر در مجاورت شریانهای ترافیکی بر کیفیت هوا در فضای باز بین ساختمانها263723762610.22034/manzar.2025.538692.2370FAرقیهشریفیگروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایرانعلی اکبرحیدریگروه مهندسی طراحی محیطزیست، دانشکدۀ محیطزیست، دانشگاه تهران، ایرانهادیکشمیریگروه مهندسی طراحی محیطزیست، دانشکدۀ محیطزیست، دانشگاه تهران، ایرانعلیشمس الدینیگروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایرانJournal Article20250804The circulation of motor vehicles is one of the defining features of urban life in contemporary cities. However, particulate matter produced by fuel combustion in vehicle engines is considered one of the most significant contributors to air pollution in metropolitan areas. These particles are carried by wind into surrounding spaces, leading to a decline in air quality in built environments located adjacent to heavily trafficked urban arteries. It appears that by selecting appropriate building forms in such areas, it is possible not only to improve natural ventilation but also to partially prevent the penetration of pollutants into the open spaces of these complexes. This study investigates the impact of building layout configuration and elongation patterns in residential complexes located near heavily trafficked urban highways on air quality within the open spaces between them. To assess air quality, three parameters were used: wind speed, mean age of air, and the concentration of accumulated pollutants in the central open space between buildings. To extract case-study samples, three building elongation patterns were initially considered: a square pattern, a rectangular pattern elongated perpendicular to the prevailing wind direction, and a rectangular pattern elongated parallel to the prevailing wind direction. Each form was then arranged in six different layout configurations.<br>Ultimately, 18 case-study samples were generated, each containing a fixed central open space of 225 square meters as the study area. All case studies were assumed to be located 35 meters from an urban highway considered as the source of pollutant emissions. The findings indicate that increasing spatial enclosure through a centralized layout pattern in residential complexes, although reducing pollutant concentration in the central open space, significantly decreases ventilation quality in these areas. Additionally, increasing permeability along façades facing pollutant sources can facilitate the transfer of pollutant particles into the open spaces between buildings. Therefore, elongating building blocks perpendicular to the prevailing wind direction is one of the factors that can help prevent pollutants from entering the leeward open spaces behind them.| عبور و مرور وسایل نقلیه موتوری یکی از وجوه زندگی شهری در شهرهای معاصر است. این در حالی است که ذرات حاصل از احتراق سوخت در موتور این خودروها از جمله مهمترین عوامل آلودگی هوا در کلانشهرها به شمار میرود. این ذرات با وزش باد به فضاهای اطراف منتقل میشوند و همین امر سبب کاهش کیفیت هوا در فضاهای ساخته شده در مجاورت شریانهای پر ترافیک شهری میشود. این در حالی است که به نظر میرسد با انتخاب فرم مناسب برای ساختمانهای ساخته شده در این محدودهها میتوان ضمن بهبود تهویۀ مناسب، از ورود آلایندهها به فضاهای باز این مجموعهها تا حدی جلوگیری به عمل آورد. در این پژوهش به بررسی تأثیر فرم چیدمان و الگوی کشیدگی ساختمانهای موجود در مجتمعهای ساختمانی مستقر در مجاورت بزرگراههای پر ترافیک شهری بر کیفیت هوا در فضاهای باز مابین آنها پرداخته میشود. بهمنظور سنجش کیفیت هوا از سه پارامتر سرعت هوا، سن هوا و غلظت آلایندههای انباشت شده در فضای باز مرکزی بین ساختمانها استفاده شده است. بهمنظور استخراج نمونههای موردی تحقیق، در ابتدا سه الگوی کشیدگی ساختمان شامل الگوی مربع، الگوی مستطیل با کشیدگی در جهت عمود بر باد غالب و الگوی مستطیل با کشیدگی در راستای باد غالب در نظر گرفته شد. سپس هر کدام از فرمها در شش الگوی چیدمانی جای داده شد. درنهایت 18 نمونه موردی استخراج شد و در هر کدام یک فضای باز مرکزی ثابت به مساحت 225 بهعنوان محدوده مطالعه شد. کلیه نمونههای موردی با فاصله 35 متری از یک بزرگراه شهری بهعنوان منبع تولید آلاینده در نظر گرفته شدند. نتایج تحقیق نشان داد که افزایش محصوریت فضایی بهواسطۀ چیدمان مرکزگرا در مجتمعهای ساختمانی علیرغم اینکه باعث کاهش غلظت آلایندهها در فضای باز میانی آنها میشود، کیفیت تهویه در این فضاها را تا حد زیادی کاهش میدهد. همچنین افزایش نفوذپذیری در جدارههای منتهی به منابع تولید آلاینده میتواند عاملی جهت انتقال ذرات آلاینده به فضاهای باز بین مجتمع شود. بنابراین کشیدگی بلوک های ساختمانی در جهت عمود بر امتداد باد غالب یکی از عواملی است که می تواند مانع از ورود آلایندهها به فضای پشت به باد در آنها شود.https://www.manzar-sj.com/article_237626_e8f646901d982b43f05ea18cfe240b90.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Conceptual Evolution and Theorization of Bio-Aesthetics: Linking Human, Nature, and Meaning in Environmental Aesthetic Experienceتطور مفهومی و نظریهپردازی زیباییشناسی زیستی پیوند انسان، طبیعت و معنا در تجربۀ زیباشناختی محیط384724219610.22034/manzar.2026.560670.2387FAپرویزاصلانیگروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران0009-0008-8720-866Xفرححبیبگروه شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران0000-0001-8052-6229آزادهشاهچراغیگروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران0000-0003-1947-2772Journal Article20251118The rapid intensification of urbanization and the progressive detachment of human life from natural processes have eroded the depth of aesthetic experience and weakened the intertwined relationship between beauty, meaning, and liveability in contemporary built environments. Conventional aesthetic theories - rooted either in subjective judgment or in strictly formalist interpretations - are largely inadequate for explaining this multi-layered nexus. This conceptual limitation underscores the necessity of re-examining the philosophical, perceptual, and biological underpinnings of aesthetic experience. This study aims to trace and clarify the conceptual evolution of bio-aesthetics and to articulate a theoretical framework that elucidates the perceptual, cognitive, social, and biological mechanisms underpinning aesthetic experience within the triadic relationship of human beings, nature, and meaning. On this basis, the research seeks to formulate a comprehensive model for improving environmental quality. This study adopts conceptual analysis and theoretical inference as its core methodological strategy. The corpus comprises classical and contemporary scholarship in the philosophy of aesthetics, evolutionary biology, neuroaesthetics, environmental psychology, and architectural/urban design theory. The analytical process involved comparing and synthesizing key theoretical perspectives - from biophilia and biomimicry to ecological aesthetics and nature-based design - to distill a coherent explanatory framework for environmental aesthetic experience. The results of this study suggest that bio-aesthetics can be understood as a coherent theoretical system in which aesthetic experience arises from the concurrent interaction of perceptual, cognitive, social, and biological processes. The proposed framework operates across four interlinked analytical levels - biological, neural, functional, formal, value-oriented ecological, and perceptual–semantic - showing that environmental quality is shaped by the intrinsic interplay of mind, body, nature, and meaning. Within this perspective, beauty is reconceptualized as an expression of life, and nature as a primary carrier of meaning. In this sense, bio-aesthetic theory not only offers a comprehensive basis for improving the quality of residential and urban environments but also provides a conceptual platform for advancing a new integrative paradigm in architecture and environmental design.رشد شتابان شهرنشینی و فاصلهگرفتن انسان از فرایندهای طبیعی، موجب تضعیف تجربۀ زیباشناختی و کاهش پیوند میان زیبایی، معنا و زیستپذیری در محیطهای انسانی شده است. نظریههای زیباییشناسی سنتی بهدلیل تمرکز بر داوری ذهنی یا فرم صوری، قادر به تبیین این پیوند چندبُعدی نیستند؛ ازاینرو، ضرورت بازاندیشی در بنیانهای فلسفی، ادراکی و زیستی تجربۀ زیبایی مطرح میشود. هدف این پژوهش، تبیین تطور مفهومی و ارائۀ چارچوبی نظری برای زیباییشناسی زیستی است تا سازوکارهای ادراکی، شناختی، اجتماعی و زیستی تجربۀ زیبایی را در پیوند میان انسان، طبیعت و معنا توضیح دهد و الگویی جامع برای ارتقای کیفیت محیط ارائه کند. پژوهش با روش تحلیل مفهومی و استنتاج نظری انجام شده است. منابع شامل آثار اصیل و معاصر در فلسفۀ زیبایی، زیستشناسی تکاملی، عصبزیباشناسی، روانشناسی محیطی و نظریههای طراحی است. تحلیل دادهها ازطریق تطبیق و ترکیب نظریههای کلیدی، از بیوفیلیا و بیومیمتیک تا زیباییشناسی اکولوژیک و طراحی طبیعتمحور، انجام میشود تا سازوکاری منسجم برای تبیین تجربۀ زیباشناختی استخراج شود. نتایج نشان میدهد که زیباییشناسی زیستی نظامی نظری است که تجربۀ زیبایی را حاصل تعامل همزمان فرایندهای ادراکی، شناختی، اجتماعی و زیستی میداند. این نظریه در قالب چهار سطح تحلیلی، زیستی،عصبی، عملکردی، فرمی، ارزشمحور- بومشناختی، و ادراکی- معناگرایانه، عمل میکند و نشان میدهد که کیفیت محیط از پیوند درونی میان ذهن، بدن، طبیعت و معنا شکل میگیرد. در این چارچوب، زیبایی بهمنزلۀ حیات و طبیعت بهمنزلۀ معنا بازتعریف میشود. بدینترتیب، نظریۀ زیباییشناسی زیستی میتواند بهعنوان چارچوبی جامع برای ارتقای کیفیت محیطهای مسکونی و شهری و نیز پایهای برای شکلگیری پارادایم تلفیقی جدیدی در معماری و طراحی محیطی مورد استفاده قرار گیرد.https://www.manzar-sj.com/article_242196_1b4469c4c0ea0399530c7c97f2faf027.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Measuring the Connectivity of Urban Ecological Network by Using Landscape Metrics(Case Study: Tehran Municipality District 22)ارزیابی پیوستگی شبکۀ اکولوژی شهری منطقۀ 22 تهران با استفاده از متریکهای منظر486524250010.22034/manzar.2026.519896.2347FAمهربانعثمان مصطفیگروه معماری منظر، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایراندانشگاه پلی تکنیک سلیمانیه، سلیمانیه، عراقحمیدرضاابراهیمیگروه معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایرانبهروزجانی پورگروه مهندسی علوم باغبانی و فضای سبز، دانشکدۀ علوم و مهندسی کشاورزی، دانشگاه تهران، ایران0000-0001-5777-1330مهدیخان سفیدگروه مهندسی علوم باغبانی و فضای سبز، دانشکدۀ علوم و مهندسی کشاورزی، دانشگاه تهران، ایران0000-0002-8077-6268Journal Article20250429Green spaces are generally defined as the physical patches in cities that are measured by the standard indicators per capita. Therefore, the location, abundance, and distribution of green patches in cities are usually not measured on request or based on the qualitative and ecological continuity components; they are systematically reported relying on the quantitative data and standard level per capita. So, green spaces in cities may represent an adequate level based on data and numerical assessments, but considering the social standards, they might not show a standard level of quality; for example, in Tehran Municipality District 22, as a case report in this study, this issue has been observed. The reason might arise from underlying conditions, as in urban planning and the master plan, quantity is mainly the priority, and the quality level has not been defined according to the citizens` living needs and demands. This study aims to identify the ecological weaknesses of the landscape of Tehran Municipality District 22 and overcome the conditions to increase the continuity of the urban ecological networks and thereafter increase the urban physical and social cohesion by connecting the sub-urban green spaces and outlands to the inner urban green spaces by implementing proceedings such as 1. construction of an urban green belt, 2. expanding large green spots, and 3. utilizing natural corridors such as rivers, valleys, and the natural corridors along them The landscape metrics were measured in a four-step process from 2013 to 2020 relying on images captured by Landsat 8 satellite followed by QUick Atmospheric Correction (QUAC); at the next step, the spatial resolution of the images was increased every two years using the panchromatic band and the Gram-Schmidt algorithm, which finally followed by cropping images considering the boundary of Tehran Municipality District 22. The satellite images were processed using ENVI 5.3 remote sensing software, and the images were evaluated in five land cover areas as follows: 1. Bare Land (BL), 2. Vegetation Cover (VC), 3. Water area, 4. Paved Road (PR), and Built-up Land (BUL). The captured images were analyzed using Fragstats 4.2 software after classifying satellite images, followed by measuring the indicators such as “total area/patch”, “number of patches”, “patch density”, “class percentage”, “largest patch index”, “average patch area”, and “adjacency and correlation index”. The results showed that the number of patches (NP) has increased at the landscape scale from 1391 patches to 1687 ones between the years of 2013 and 2023, indicating the smaller size of green patches and the loss of continuity in the landscape structure. However, examining the landscape metrics in the vegetation area represents a successful effort in preserving them in recent years, given the constant patch area and the relevant percentage, along with the decrease in the number and density of patches at the class scale, despite an increase in urban construction.فضاهای سبز معمولاً بهصورت یک لکه فیزیکی در شهرها تعیین و ارزیابی آن نیز صرفا از طریق سرانههای استاندارد انجام میشود. به همین دلیل معمولاً مکانیابیها، فراوانی و پخش لکههای سبز در شهرها نیز براساس نیاز یا مؤلفههای کیفی یا مؤلفههای پیوستگی اکولوژیکی انجام نمیگیرد؛ بلکه براساس یک داده کمی (سرانه قابلقبول)، انجام میشود. در نتیجه فضاهای سبز در شهرها به ارزیابیهای دادهای و عددی در منطقهای مثل منطقۀ 22 تهران، ممکن است براساس سرانه به حد کفایت رسیده باشد؛ اما زمانی که در سطح جامعه نگاه میشود میتوان دید که از نظر کیفی در این منطقه جواب مثبت نداده است. زیرا در برنامهریزی شهری و طرح جامع،کمیت در اولویت بوده و سطح کیفی براساس نیاز و مطالبۀ شهروندان تعریف نشده است. هدف این پژوهش، شناسایی ضعفهای اکولوژیکی منظر منطقۀ 22 تهران و برطرف کردن آنها جهت افزایش پیوستگی شبکههای اکولوژیک به منظور افزایش انسجام کالبدی و افزایش همبستگی اجتماعی با پیوستگی فضای سبز و امتداد طبیعت خارج شهر به درون آن بهوسیله راهکارهایی چون کمربندهای سبز، گسترش لکههای سبز بزرگ، بهرهگیری از دالانهای طبیعی مانند رود درهها و امتداد آنها است. روش بررسی این پژوهش با توجه به بررسی متریکهای منظر طی فرایندی چهار مرحلهای انجام گرفت. روند عناصر منظر از سال ۳۱۰۲ تا ۰۲۰۲، تصاویر ماهوارهای Landsat 8 بررسی شد. سپس مدل Quic Atmospheric انجام و در مرحلۀ سوم قدرت تفکیک مکانی تصاویر هر دو سال با استفاده از باند پانکروماتیک و دستور Gram Schmit افزایش یافت و درنهایت با استفاده از مرز منطقۀ 22 تصاویر پردازش شده برش زده شد. تصاویر ماهوارهای به کمک نرمافزار سنجشازدور ENVI 5. 3 پردازش شد و پوششهای موجود در منطقه تصاویر در پنج طبقه اراضی بایر، اراضی دارای پوشش گیاهی، پهنه آبی، جاده و اراضی ساختوساز ارزیابی شد. آنالیز تصاویر به کمک نرمافزار Fragstats 4. 2 بعد از طبقهبندی تصاویر ماهوارهای انجام و متریکهای «مساحت کلی/ لکه»، «تعداد لکه»، «تراکم لکه»، «درصد کلاس»، «شاخص بزرگترین لکه»، «میانگین مساحت لکه» و «شاخص مجاورت و همبستگی» بررسی شد. درنهایت نتیجه گرفته شده از این پژوهش نشان میدهد که تعداد لکهها (NP) طی سالهای 3102 تا 3202 از 1931 لکه به 7861 لکه افزایش پیدا کرده است که نشاندهندۀ کوچکتر شدن لکهها و از بین رفتن پیوستگی ساختار منظر میباشد. ولی بررسی متریکهای منظر در طبقه پوشش گیاهی با توجه به ثابتبودن مساحت لکهها و درصد کلاس این طبقه در کنار کاهش تعداد و تراکم لکه میتواند نشان دهد باوجود افزایش ساختوساز، تلاش موفقی در جهت حفظ اراضی دارای پوشش گیاهی در این سالها شده است.https://www.manzar-sj.com/article_242500_0fa1a729099e3c262536a1d5c5318f82.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Optimal and Efficient Daylight-Oriented Design of the Library Building Façade Structure Using Simulation (Case Study: Zanjan City)طراحی بهینه و کارآمد نور محور شاکلۀ نمای ساختمان کتابخانه به کمک شبیهسازی (مطالعه موردی: شهر زنجان)667524249910.22034/manzar.2026.537861.2369FAفرشتهصدریگروه معماری، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایرانسید مجیدمفیدی شمیرانیگروه معماری، مرکز تحقیقات معماری انرژی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایرانشهنازپورناصریگروه معماری، دانشکدۀ مهندسی معماری و طراحی شهری، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایرانJournal Article20250730Architectural design faces the ongoing challenge of improving building performance through the optimization of daylight utilization in façades, particularly in cold climates such as that of Zanjan, which nonetheless exhibits a high potential for effective use of natural daylight during periods of high solar radiation. With the overarching objective of designing a library façade structure through daylight simulation and metaheuristic optimization processes to identify optimal models with the highest level of daylight illuminance efficiency, this study addresses the following question: How can simulation and metaheuristic optimization processes be employed in the design of a library façade structure to enhance daylight performance? The Grasshopper parametric modeling environment and the Ladybug Tools plugin were employed for modeling and simulation. Grasshopper’s parametric framework enables rapid implementation of design variations and real-time observation of their impacts. In the descriptive–analytical phase, SPSS software was used alongside the Kolmogorov–Smirnov test, Pearson correlation analysis, and Partial Least Squares (PLS) modeling. The findings indicate that an optimal daylighting model with the highest daylight performance and the most appropriate illuminance distribution was achieved using an internal light shelf depth of 1.3 m, an external light shelf depth of 0.6 m, and a glazing light transmittance of 0.55.طراحی معماری ساختمانها با چالش بهبود کارایی و بهینهسازی استفاده از نور روز در نماها، بهویژه در اقلیمهای سرد مانند شهر زنجان، روبهروست که پتانسیل بالایی برای بهرهگیری از نور طبیعی در فصول پرتابش دارد. با هدف کلان طراحی شاکلۀ نمای کتابخانه با استفاده از شبیهسازی و فرایندهای بهینهسازی فراابتکاری نور روز بهمنظور یافتن مدلهایی بهینه با بالاترین میزان بهرهوری روشنایی نور روز این پرسش مطرح میشود که چگونه میتوان از شبیهسازی و فرایندهای بهینهسازی فراابتکاری در فرایند طراحی شاکلۀ نمای کتابخانه بهمنظور افزایش بهرهوری نور روز استفاده کرد؟ محیط گرسهاپر و افزونۀ لیدی باگ تولز جهت مدلسازی و شبیهسازی استفاده شده است. نرمافزار مدلسازی پارامتریک گرسهاپر تغییرات را بهسرعت اعمال میکند و تأثیرات آنها در زمان واقعی مشاهده میشود. در بخش مطالعات توصیفی- تحلیلی از نرمافزار SPSS، آزمون کولمگروف- اسمیرنوف، آزمون پیرسون و نرمافزار PLS استفاده شده است. در استفاده از نور طبیعی روز مدلی بهینه با بالاترین میزان بهروری نور روز و مناسبترین توزیع شدت نور با عمق داخلی رف نوری 3/1 متر، عمق خارجی رف نوری 6/0 متر و ضریب عبور نور 55/0 به دست آمد.https://www.manzar-sj.com/article_242499_52132db54bcd836e71bca1eb102aaf92.pdfپژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظرمنظر2008-7446187520260622Enhancing Presence with a Multisensory Design Approach in Urban Public Spacesتقویت حضورپذیری با رویکرد طراحی چندحسی در فضاهای عمومی شهری769124249810.22034/manzar.2026.554993.2377FAزهرهبختیاریگروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران0009-0007-1781-4309Journal Article20251026Public spaces are an essential part of urban life, and their presence depends on human interaction. Research shows that environments with perceptual complexity stimulate the mind and increase the desire to be present. Multisensory design can enhance the quality of perception and sense of belonging to the space by simultaneously engaging the senses. Previous studies have focused more on specific spaces or historical environments and have mainly addressed only one or two senses. Therefore, other senses in urban spaces have received less attention. Understanding the landscape in an integrated way through all five senses can be more comprehensive. This research aims to investigate the multisensory components that shape the presence of urban spaces, their interrelationships, and their mutual effects. The main question of the study is how multisensory design can help enhance the presence of urban public spaces and which senses play the most significant role in this regard. The research hypothesis is that multisensory design increases presence by simultaneously stimulating multiple sensory modalities. The research strategy was to evaluate the relationship between the components of presence and the five senses across three urban spaces: Chitgar Lake, Baghrah, and Keshavarz Boulevard, using open-ended interviews with users. This research evaluated the relationship between the components of presence and the five senses through open interviews with users of three urban spaces: Chitgar Lake, Baghrah, and Keshavarz Boulevard, and showed that multisensory design plays a significant role in enhancing presence. The senses of sight and touch play the most critical roles; sight promotes vitality and physical quality, and touch promotes presence through its impact on thermal comfort. The equal and simultaneous understanding of these two senses increases the level of presence, and its effect is crystallized in the physical quality index. The sense of touch is more influential due to the nature of activities, including sports, and although vision is perceived more consciously, touch plays a more permanent role in the presence of space. The sense of taste has the smallest share of perception.| فضاهای عمومی، بخش مهمی از حیات شهریاند و میزان حضورپذیری آنها به تعامل مردم وابسته است. پژوهشها نشانمیدهند محیطهایی که پیچیدگی ادراکی دارند، موجب تحریک ذهن و افزایش تمایل به حضور میشوند. طراحی چندحسی میتواند با درگیرکردن همزمان حواس، کیفیت ادراک و حس تعلق به فضا را تقویتکند. مطالعات پیشین بیشتر بر فضاهای خاص یا محیطهای تاریخی متمرکز بوده و بهطور غالب تنها به یک یا دو حس پرداختهاند. بنابراین به سایر حواس در فضاهای شهری کمتر توجه شده است. درک منظر بهطور یکپارچه ازطریق تمامی حواس پنجگانه، میتواند جامعتر باشد. هدف این پژوهش، بررسی مؤلفههای چندحسی مؤثر بر حضورپذیری فضاهای شهری، روابط متقابل و اثرات آنها بر یکدیگر است. پرسش اصلی پژوهش این است که طراحی چندحسی چگونه میتواند به تقویت حضورپذیری فضاهای عمومی شهری کمک کند و کدام حواس در این زمینه بیشترین نقش را دارند. فرض پژوهش برایناساس است که طراحی چندحسی با تحریک همزمان ادراکات حسی، موجب افزایش حضورپذیری میشود. روش پژوهش، ارزیابی ارتباط بین مؤلفههای حضورپذیری و حواس پنجگانه در سه فضای شهری شامل دریاچۀ چیتگر، باغراه و بلوار کشاورز ازطریق مصاحبۀ باز با کاربران سه فضای شهری بوده است که در نهایت به ارزیابی ارتباط بین مؤلفههای حضورپذیری و حواس پنجگانه پرداخت و نشان داد طراحی چندحسی نقش مهمی در تقویت حضورپذیری دارد. حواس بینایی و لامسه بیشترین نقش را دارند؛ بینایی ازطریق ارتقای سرزندگی و کیفیت کالبدی و لامسه ازطریق تأثیر بر آسایش اقلیمی و سرزندگی، موجب تداوم حضور میشوند. درک برابر و توامان این دو حس میزان حضورپذیری را افزایش داده و تأثیر آن در شاخص کیفیت کالبدی متبلور شده است. حس لامسه بهدلیل ماهیت فعالیتها ازجمله ورزش، تأثیرگذارتر بوده و گرچه بینایی آگاهانهتر دریافت میشود اما لامسه نقشی پایدارتر در حضورپذیری فضا دارد و حس چشایی کمترین سهم ادراک را دارد.https://www.manzar-sj.com/article_242498_bc719a47d576f3307a7548c6a7fd4cf9.pdf