پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Parasitic Development توسعۀ انگلی 3 3 236864 10.22034/manzar.2025.236864 FA سید امیر منصوری گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-2865-6859 Journal Article The emergence of the word development often evokes a subconscious sense of improvement. Then shifts to the emergence of development manifestation, bringing an end to the adversity of life in the past. Science and the benefits of science-based civilization replace traditional life with gradual and slow growth. Developers quickly address the manifestations of development to receive more support for overcoming the obstacles made by the people in the process of development in reality. Before the foundations of development produce their manifestations, new symbols are spread by the developer in his territory. Along with such changes, developments by large single-base economies, such as factories and large industries, initially select a location to support their workforce and start establishing cities or towns for their workers and engineers to reside in. Foladshahr and Baharestan in Isfahan, Alvand in Qazvin, and Sarcheshmeh in Kerman, to name a few. New industrial cities, which are primarily dormitories, are built by the developer investor, and the cost of building and maintaining the city is also borne by them. Gradually, as the city grows and intermediary businesses are established, the city becomes independent from the exclusive industrial camp and proceeds under the municipal law. However, in most cases, the largest owner of the city is still its parent industry. Industrial cities are characterized by their own specific architectural and engineering landscape. Almost all have the same shape, touched by a modernist spatial organization, checkerboard streets with blocks that are functionally homogeneous. Since the city is founded on engineering, the quality of architecture and construction is moderate. Such characteristics of the industrial and architectural spirit dominate the city as a whole. In Sirjan, however, this policy was abandoned. In the 1970s, the Golgohar mine was founded on its outskirts with a growing economy, and now has more than thirty thousand employees and workers, reaching one hundred thousand people, including their families. For a city of 200,000 people, the addition of half of the population can be accompanied by severe shocks. Therefore, the mine management provided various services to the city, both as a legal obligation to cover part of the growth costs and as part of social responsibility. The integration of the aid and obligation schemes greatly opened the management's hand to determine the type and priority of services. At the same time, giving the upper hand to the mine management by financial support made their decision-making power indispensable in general and in decision-making councils, the effects of which can be seen in the excessive development of the city and the mixed-use urban development, and disobedience to conventional urban rules and the high cost of land and housing. In a situation where urban governance laws in Iran do not have sufficient coherence, the emergence of sectoral developments on the outskirts of cities, rather than improving the quality of the city, by imposing forced migrations and generating new demand at the city level, creates new demands in the city that the urban management is unable to respond to and fail to fullfill the prosperity of the basic life of citizens. What the city gains in the process of this type of parasitic development, which feeds on the infrastructure of the old city, are new and unconventional spaces that emerge directly next to the city structures of the old city. The spatial organization of the city, by releasing all conventional constraints, searches for cheap land, scours the surrounding deserts, and eliminates the distance between the village and the city. Parasitic development leaves nothing of the spatial organization and urban landscape. It is neither a new, pre-planned city nor a historical and developed city. حرف توسعه که می‌آید، ناخودآگاه همه ذوق می‌کنند که قرار است وضعشان بهتر شود. مظاهر توسعه می‌آید و زندگی دشوار گذشته پایان می‌یابد. علم و منافع تمدن علم‌محور جانشین زندگی سنتی با رشد تدریجی و کند می‌شود. توسعه‌گران برای دریافت حمایت‌های بیشتر و رفع موانعی که در روند توسعه و در واقعیت ملموس از سوی مردم برای آنها پدید می‌آید، به‌سرعت سراغ مظاهر توسعه می‌روند. پیش از آن‌که بنیان‌های توسعه به تولید مظاهر خود بپردازند، نمادهای جدید از سوی توسعه‌گر در قلمرو او گسترده می‌شود. توسعه‌های بزرگ اقتصادی تک‌پایه، مانند کارخانجات و صنایع بزرگ، پس از مکان‌یابی برای پشتیبانی نیروی کار خود اقدام به ساخت شهرها یا شهرک‌هایی می‌کنند تا کارگران و مهندسانشان در آنها اقامت کنند. فولادشهر و بهارستان اصفهان، الوند قزوین، سرچشمۀ کرمان و بسیاری نمونه‌های دیگر از این سنخ هستند. شهرهای جدید صنعتی که در وهلۀ اول خوابگاهی هستند، توسط سرمایه‌گذار توسعه‌گر بنا می‌شوند و هزینۀ ساخت و نگهداری شهر نیز برعهدۀ آنهاست. تدریجاً که شهر بزرگ می‌شود و مشاغل واسطه‌ای هم در آن مستقر می‌گردد، شهر از کمپ اختصاصی صنعت مستقل شده و ذیل قانون شهرداری ادامه مسیر می‌دهد؛ اگرچه در اغلب موارد بزرگترین مالک شهر، همچنان صنعت مادر آن است. شهرهای صنعتی، منظر دستوری و مهندسی خاص خود را دارند. تقریباً همه یک شکل و با سازمان مدرنیست فضایی ساخته می‌شوند، خیابان‌های شطرنجی با بلوک‌های همگن از حیث کارکرد. از آنجا که پایه‌گذاری شهر مهندسی است، کیفیت معماری و ساخت میانه بر آن حاکمیت دارد. همین ویژگی روحیۀ صنعتی و دستوری را بر کلیت شهر غلبه می‌دهد. در سیرجان اما، این سیاست کنار گذاشته شد. در دهۀ هفتاد شمسی معدن گل‌گهر با اقتصاد رو به تزاید در حاشیۀ آن بنیان‌گذاری شد و اینک بیش از سی هزار کارمند و کارگر دارد که با خانواده به یکصد هزار نفر می‌رسد. برای شهر دویست هزار نفری، افزوده شدن نیمی از جمعیت با تکانه‌های شدید همراه است. از این‌رو مدیریت معدن چه در قالب تکلیف قانونی برای تأمین بخشی از هزینه‌های رشد و چه در چارچوب مسئولیت اجتماعی به ارائۀ خدمات مختلف برای شهر پرداخت. اختلاط سبد کمک و تکلیف، دست مدیریت را برای تعیین نوع و اولویت خدمات بسیار گشود. در عین حال برگ برندۀ تأمین اعتبار به مدیریت معدن قدرت بلامنازع تصمیم‌گیری در اغلب شوراهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری اعطا کرد که آثار آن را در توسعۀ بی‌رویۀ شهر و اختلاط شهر و پیرامون بی‌رعایت قواعد متعارف شهری و گرانی زمین و مسکن می‎توان دید. در شرایطی که قوانین حکمروایی شهری در ایران از انسجام کافی برخوردار نیست، بروز پدیدۀ توسعه‌های بخشی در حاشیۀ شهرها بیش از آن‌که منجر به ارتقای کیفیت شهر شود، با تحمیل مهاجرت‌های اجباری و تولید تقاضای جدید در سطح شهر، نه‌تنها به رونق زندگی پایۀ شهروندان نمی‌انجامد، بلکه مطالبه‌های جدیدتری در شهر ایجاد می‌کند که مدیریت شهری توان پاسخگویی به آن را ندارد. آن‌چه در فرایند این نوع توسعۀ انگلی، که از زیرساخت‌های شهر قدیم ارتزاق می‌کند نصیب شهر می‌شود، فضاهای نوظهور و غیرمتعارفی است که بی‌واسطه در کنار ساختارهای شهر شهر قدیم جای می‌گیرند. سازمان فضایی شهر نیز با رهاسازی همۀ قیود متعارف، به دنبال زمین ارزان، بیابان‌های اطراف را درمی‌نوردد و فاصلۀ روستا و شهر را از میان می‌برد. توسعۀ انگلی چیزی از سازمان فضایی و منظر شهری باقی نمی‌گذارد نه شهر پیش اندیشیدۀ جدید است و نه شهر تاریخی و توسعه‌یافته.

http://www.manzar-sj.com/article_236864_6af92a09d811294fc5554a996e118aea.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Gardens through the Lens of History and Archaeology نگاهی به باغ از منظر تاریخ و باستان‌شناسی 6 11 236866 10.22034/manzar.2025.567941.2397 FA فریدون آورزمانی گروه علوم و تاریخ هنر، پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر، تهران، ایران Journal Article 2025 12 22 Garden design has its roots in the art and beliefs of ancient Iran. Over time, it has continued in the Islamic era of Iran and started being exported to the Islamic world. Many gardens of the Safavid era were built on the remnants of Sassanid gardens, and the Iranian garden tradition, with the three sacred elements of water, plants, and places of worship, was shaped based on the worship of the elements of nature. Gradually, the gardens of tombs and sacred places emerged in the Islamic era. The remnant of the Iranian-Islamic gardens from the past to the present includes water in the form of fountains, ponds, and springs, fruit and shade trees, and beautiful, fragrant, and healing flowers. Also, the four-arched pavilion building, which is known as ‘Shahneshin’ in the government gardens. Therefore, the garden has religious roots in the beliefs of the people who prayed in the heart of nature and at the foot of mountains, springs, and old trees, to the extent that they also made sacrifices for these symbolic sacred elements. The prayer to Anahita, the goddess of fertility, blessing, and pure waters, is mixed with the symbols of the sacred tree and spring. The transformation of ancient rituals and beliefs is evident in the Iranian-Islamic Garden. باغسازی ریشه در هنر و باورهای ایران باستان دارد و تداوم آن در دوران اسلامی ایران بوده که در گذر زمان به جهان اسلام صادر شده است. بسیاری از باغ‌های دورۀ صفوی بر بقایای باغ‌های ساسانی بنا شده و سنت باغسازی ایرانی با عناصر سه‌گانه و مقدس آب، گیاه و نیایشگاه براساس نیایش عناصر طبیعت شکل گرفته است. به‌تدریج باغ‌‌مزارها و اماکن مقدس در دوران اسلامی پدید آمد. آن‌چه از گذشته تاکنون از باغ ایرانی-اسلامی بر جاست، شامل آب به‌گونۀ آبنما، حوض و چشمه، درختان میوه و سایه‌گستر و گل‌های زیبا، معطر و دارویی است. همچنین بنای چهارتاقی کوشک که در باغ‌های حکومتی به شاه‌نشین معروف است. بنابراین باغ ریشۀ مذهبی و برخاسته از باورهای مردم دارد که در دل طبیعت و پای کوه، چشمه و درختان کهنسال نیایش می‌کردند تاجایی‌که برای این عناصر مقدس نمادین قربانی‌ها نیز داشته‌اند. نیایش آناهیتا ایزدبانوی باروری و برکت و آب‌های پاک با نمادهای درخت و چشمۀ مقدس آمیخته است. تبلور دگردیسی آیین و باورهای کهن در باغ ایرانی-اسلامی مشهود است.

http://www.manzar-sj.com/article_236866_f6ea611675fccdf88273268dfcbf589d.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Biophilic Reading of the Livable Landscape through the Courtyards in the Old Houses of Qazvin خوانش بیوفیلیایی بر منظر زیست‌پذیر در گذر از حیاط خانه‌های بافت قدیم قزوین 12 23 227733 10.22034/manzar.2025.516151.2343 FA حسنا ورمقانی گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران 0000-0001-5927-1436 Journal Article 2025 04 11 The courtyard holds a special and important position in the spatial structure of housing as the center of shared activities, influencing a large part of the house’s functions. In the Iranian house, the courtyard, as a place of life and a livable landscape, appears as a microcosm within the larger world. The layout of the house begins from the courtyard, and the status and rank of the surrounding enclosed spaces are determined by their relationship with the courtyard. This paper interprets the livable landscape of the Iranian house courtyard from a biophilic perspective and evaluates the livability of courtyards in historic houses in the old fabric of Qazvin city. The research adopted logical and deductive reasoning, supported by the simulation of selected house samples using Depthmap software. The evaluation and analysis were carried out using a comparative reading of the samples based on combined indicators of livable and biophilic landscapes across three dimensions: environmental, physical, and functional. The results indicate that courtyard geometry, followed by spatial location (due to its impact on the extent of interior views), is the most important factor in this interpretation, according to software output values. The number of open spaces has a greater influence on the spatial cohesion index, while area is identified as the least significant factor in this assessment, as its effect depends on other factors (geometry, location, and number). حیاط در ساختار فضایی مسکن به‌عنوان مرکز فعالیت‌های مشترک جایگاه و ضرورت ویژه‌ای دارد و بخش زیادی از عملکردهای خانه متأثر از آن است. حیاط در خانۀ ایرانی به‌عنوان مکان زندگی و منظری زیست‌پذیر، جهان صغیری در دل جهان کبیر جلوه می‌کند. طرح‌اندازی مسکن نیز از حیاط آغاز و مقام و مرتبۀ فضاهای بستۀ پیرامونی از نحوۀ ارتباطشان با حیاط معین می‌شود. این مقاله، منظر زیست‌پذیر حیاط خانۀ ایرانی را با دیدگاه بیوفیلیایی خوانش می‌کند و در این راه به ارزیابی و تطبیق زیست‌پذیری حیاط‌ها در خانه‌های بافت قدیم شهر قزوین می‌پردازد. روش پژوهش استدلال منطقی و قیاسی است که با شبیه‌سازی نمونه‌های منتخب خانه‌ها در نرم‌افزار دپت‌مپ، ارزیابی و تحلیل و درنهایت خوانش تطبیقی نمونه‌ها با تکیه‌بر شاخص‌های توأمان منظر زیست‌پذیر و بیوفیلیک در سه بُعد محیطی، کالبدی و عملکردی انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد هندسۀ حیاط و پس از آن جانمایی با توجه به تأثیر بر سطح چشم‌انداز داخلی در مقادیر خروجی نرم‌افزار، مهم‌ترین عامل در این خوانش است. تعداد فضاهای باز تأثیر بیش‌تری بر شاخص انسجام فضایی دارد و مساحت، کم‌اهمیت‌ترین عامل در این ارزیابی شناخته می‌شود؛ زیرا اثرگذاری آن به وضعیت دیگر عوامل (هندسه- جانمایی- تعداد) وابسته است.

http://www.manzar-sj.com/article_227733_cb5d5d2a74def312694a524c1d9d354c.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Investigating the Relationship Between the Alley (kūcheh) Landscape and the Dez River, and Its Transformation in the Historical Fabric of the City-River of Dezful(A Case Study of the Axis of Lab-e-Khandaq-Shohada-Khimeh Gah) بازخوانی نسبت منظر کوچه با رودخانۀ دز و تحولات آن در بافت تاریخی شهر- رودخانۀ دزفول(نمونه موردی: محور خیمه‌گاه، شهدا و لب خندق) 24 37 227316 10.22034/manzar.2025.520764.2350 FA امین مقصودی گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران، ایران سمیه صبوری گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران، ایران مائده قصبه گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران، ایران حوریا کیهان آرا گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 05 03 Alley (in Persian “kūcheh”) in traditional Iranian cities is perceived as a landscape phenomenon. Contemporary urban development in many historical Iranian cities has transformed this concept of the alley and its landscape. Such changes underscore the significance of examining the alley to extricate its values and characteristics in the historical fabric of Iranian cities. The present study attempts to investigate the alley in the historical fabric of Dezful, a historical Iranian river-city in Khuzestan, situated in proximity to the Dez River. Focusing on the interactions between the river and the urban fabric, this study hypothesizes that the alley landscape in the historical fabric of Dezful has been affected by the Dez River; however, contemporary urban development has transformed and damaged this landscape. This research answers the question by scrutinizing the alley on the axis of Lab-e-Khandaq-Shohada-Khimeh Gah: What physical and semantic components can be identified for the alley in connection with the Dez River, and how have these components been affected in the urban development process? This is a qualitative study drawing upon a descriptive-analytical approach. For this purpose, the literature was extensively reviewed, and field observation was used to collect the data. The findings of this research support the hypothesis showing that the alley in Dezful city has been influenced by the Dez River in terms of orientation, formation, and location; however, in addition, due to ritual events and narratives related to the river, the alley is also influenced by the Dez River in terms of semantics. The findings also showed that contemporary urban development in the historical fabric of Dezful has transformed the alley and its landscape through measures such as alley car-oriented street construction and widening since the Pahlavi period. کوچه در شهرهای سنتی ایرانی به‌مثابۀ پدیده‌‌ای منظرین ادراک می‌‌شود. در نتیجۀ توسعۀ شهری معاصر در بسیاری از شهرهای تاریخی ایرانی، کوچه و منظر آن دچار تحول شده است که همین امر ضرورت مطالعۀ کوچه به جهت بازشناسی ارزش‌‌ها و ویژگی‌‌های آن در بافت تاریخی شهرهای ایرانی را برجسته می‌کند. از همین رو، این پژوهش می‌‌کوشد به مطالعۀ کوچه در بافت تاریخی شهر دزفول بپردازد. دزفول یک شهر-رودخانۀ تاریخی ایرانی‌‌ در سرزمین خوزستان، در مجاورت رودخانۀ دز است. این پژوهش با درنظرگرفتن تعامل بین رودخانه و بافت شهری، این فرضیه را مطرح می‌‌کند که منظر کوچه در بافت تاریخی دزفول تحت‌تأثیر رودخانۀ دز بوده است؛ بااین‌حال، توسعۀ شهری معاصر، این منظر را دچار تحول و آسیب کرده است. در این راستا، این پژوهش با مطالعۀ کوچه در محور«لب خندق-شهدا- خیمه‌گاه» به این سؤال پاسخ خواهد داد چه مؤلفه‌‌های کالبدی و معنایی را برای کوچه در پیوند با رودخانۀ دز می‌‌توان شناسایی کرد و این مؤلفه‌‌ها، در فرایند توسعۀ شهری به چه شکلی تحت‌تأثیر قرار گرفته‌‌اند. این پژوهش از نوع کیفی است و با استفاده از شیوۀ توصیفی-تحلیلی و تکیه‌بر روش‌‌های کتابخانه‌‌ای و مشاهدۀ میدانی در فرایند جمع‌آوری داده تلاش می‌‌کند به سؤالات مطرح‌شده پاسخ دهد. یافته‌‌های این پژوهش ضمن تأیید فرضیۀ مطالعه نشان می‌‌دهد که کوچه‌‌‌‌ در شهر دزفول ازنظر جهت‌گیری، شکل‌گیری و موقعیت مکانی متأثر از رودخانۀ دز بوده است؛ علاوه‌بر این، به‌واسطۀ رویدادهای آیینی و روایات مرتبط با رودخانه، کوچه از نظر معنایی نیز تحت‌تأثیر رودخانۀ دز قرار دارد. همچنین یافته‌‌ها در ادامه نشان داد که توسعۀ شهری معاصر در بافت تاریخی دزفول از دورۀپهلوی تا کنون، به‌واسطۀ اقداماتی از قبیل خیابان‌‌‌‌کشی و همچنین تعریض، کوچه‌‌ و منظر آن را دست‌‌خوش تحول کرده است.

http://www.manzar-sj.com/article_227316_05796fb627dc909da7040fc696c285f9.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Explaining and Analyzing the Factors Influencing the Branding of Riverfront Cities with an Environmental–Ecological Approach (Case Study: Ahvaz City) تبیین و تحلیل عوامل مؤثر بر برندسازی شهرهای رودخانه‌‌ای با تأکید بر رویکرد زیست‌محیطی-اکولوژیکی (موردمطالعه: شهر اهواز) 38 49 230853 10.22034/manzar.2025.536910.2368 FA مجید گودرزی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران 0000-0001-7982-8027 زهرا سلطانی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران 0000-0001-5876-0473 احمد راه دار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران Journal Article 2025 07 26 Rivers play a central role in shaping ecological, social, and symbolic connections between citizens and the urban living environment in riverfront cities. The present study aims to analyze the mechanisms influencing citizens’ place attachment to the Karun River by employing Structural Equation Modeling (SEM) using SmartPLS software. The conceptual framework consisted of eight latent constructs: ecological quality, natural landscape, aesthetic perception, social participation, place attachment, city brand image, economic tourism, and river-based sports and recreational activities. Data were collected through a structured questionnaire, and the relationships among the variables were examined within both the inner and outer models. The results of the outer model analysis indicated acceptable validity and reliability; factor loadings were mostly above 0.7, composite reliability exceeded 0.7, and the average variance extracted (AVE) for most constructs was above 0.5, confirming satisfactory convergent validity. Findings revealed that ecological quality had a positive and significant effect on the development of economic tourism (β = 0.267, p < 0.05), and tourism, in turn, significantly enhanced place attachment to the river (β = 0.695, p < 0.01). Furthermore, sports and recreational activities around the river acted as an effective mediator in strengthening the sense of attachment (β = 0.581, p < 0.01), whereas the direct effect of ecological quality on place attachment was not significant. Overall, the model explained 52.4% of the variance in place attachment, and the goodness-of-fit index (GoF = 0.42) confirmed the adequacy of the model. The results suggest that citizens’ positive experiences with the river are not solely achieved through environmental improvements, but rather require the activation of tourism potentials, the enhancement of social participation, and the reinforcement of recreational functions along the river. These findings highlight the necessity of an integrated approach in the management of urban riverfront spaces, whereby environmental planning is coupled with improving experiential engagement and strengthening citizens’ emotional bonds. | رودخانه‌ها در شهرهای رودخانه‌ای نقش کانونی در شکل‌گیری پیوندهای اکولوژیکی، اجتماعی و معنایی میان شهروندان و فضای زیست شهری ایفا می‌کنند. این پژوهش باهدف تحلیل سازوکارهای مؤثر بر تعلق مکانی شهروندان به رودخانۀ کارون، از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) و نرم‌افزار SmartPLS بهره گرفته است. چارچوب مفهومی پژوهش شامل هشت سازۀ پنهان بود: کیفیت اکولوژیکی، منظر طبیعی، ادراک زیبایی‌شناختی، مشارکت اجتماعی، تعلق مکانی، تصویر برند شهری، گردشگری اقتصادی و فعالیت‌های ورزشی و تفریحی رودخانه‌ای است. داده‌ها از‌طریق پرسشنامه‌ای ساخت‌یافته گردآوری و روابط میان متغیرها در قالب مدل درونی و بیرونی تحلیل شد. نتایج تحلیل مدل بیرونی حاکی از آن است که مدل روایی و پایایی قابل‌قبولی دارد؛ بارهای عاملی اغلب بالای 7/0، پایایی ترکیبی بالاتر از 7/0 و میانگین واریانس استخراج‌شده در اکثر سازه‌ها بیش از 5/0 گزارش شد که نشان‌دهندۀ روایی همگرای مطلوب است. یافته‌ها نشان داد که کیفیت اکولوژیکی تأثیر مثبت و معناداری بر توسعۀ گردشگری اقتصادی دارد (β = 0.267, p < 0.05) و گردشگری به‌نوبۀ خود، تعلق مکانی به رودخانه را به‌طور معنادار افزایش می‌دهد (β = 0.695, p < 0.01). همچنین، فعالیت‌های ورزشی و فراغتی پیرامون رودخانه نقش میانجی مؤثری در ارتقای حس تعلق دارند (β = 0.581, p < 0.01)، درحالی‌که اثر مستقیم کیفیت اکولوژیکی بر تعلق مکانی معنادار نبود. مدل درمجموع توانست 4/25 درصد از واریانس تعلق مکانی را تبیین کند و شاخص برازش کلی (GoF = 0.42) نیز تأییدکنندۀ کفایت مدل است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تجربۀ مثبت شهروندان از رودخانه، تنها از‌طریق بهبود عوامل محیطی حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند فعال‌سازی ظرفیت‌های گردشگری، مشارکت‌پذیری اجتماعی و تقویت کارکردهای فراغتی در بستر رودخانه است. این یافته‌ها بر ضرورت رویکردی یکپارچه در مدیریت فضاهای رودخانه‌ای شهری تأکید دارد، به‌گونه‌ای که برنامه‌ریزی محیطی با ارتقای تجربه‌پذیری و پیوند عاطفی شهروندان همراه باشد.

http://www.manzar-sj.com/article_230853_bc701523c3465b936ea9158dd1d07ee7.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Landscape as a Source of Development (Protection of the Rural Landscape, an Important Step in the Development Process: A Case Study of Villages of Kuhdasht County) منظر به‌مثابۀ منبع توسعه (حفاظت از منظر روستا، گامی مهم در فرایند توسعه، مورد مطالعه: روستاهای شهرستان کوهدشت) 50 63 236875 10.22034/manzar.2025.556542.2379 FA مریم مجیدی گروه معماری منظر، پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر، تهران، ایران 0000-0002-8802-5688 نگین رجب‌بوجانی گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران زینب رضائی گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 10 31 Contemporary progress in the field of development has fundamentally transformed the landscape of Iranian villages, affecting not only the physical and functional structures but also the meaning and identity of the rural landscape. This research, grounded in a place-based approach and the concept of landscape as a resource, shows how ignoring the semantic and cultural dimensions of place in development plans leads to the weakening of identity foundations and the destruction of the rural landscape. The research method is qualitative and based on phenomenological analysis of three case studies in Kuhdasht County (the villages of Paye Astan, Khosrowabad, Aboulvafa, and Sorkhdom Laki). The data were collected through field observations and the analysis of development plan documents, and were analyzed using an interpretive analysis approach. The findings show that development plans in these villages, which have been mainly based on a physical and sectoral perspective, regardless of an ontological understanding of place, have led to a break in the connection among historical, cultural, and natural elements. As a result, place-making indicators such as “systematic relations of heritage elements”, “occurrence of communal spaces”, “centrality of sacred elements”, “view and landscape”, and “organicity” have been ignored in the development process. This research concludes that the protection of the rural landscape is not a purely aesthetic or heritage matter, but rather a foundation for achieving sustainable and endogenous development; a development that arises from the understanding of place as a source and from the ontological reading of space. In this framework, paying attention to the concept of landscape as a source in development policy-making can provide a native model that is resistant to uniformizing and non-contextual development trends. تحولات معاصر در عرصۀ توسعه، منظر روستاهای ایران را دستخوش دگرگونی‌های بنیادین کرده است؛ دگرگونی‌هایی که نه‌تنها ساختار کالبدی و کارکردی، بلکه معنا و هویت منظر روستایی را نیز متأثر ساخته‌اند. این پژوهش با تکیه‌بر رویکرد مکان‌محور و مفهوم منظر به‌مثابه منبع، در پی آن است که نشان دهد چگونه بی‌توجهی به ابعاد معنایی و فرهنگی مکان در طرح‌های توسعه‌ای، موجب تضعیف بنیان‌های هویتی و تخریب منظر روستایی می‌شود. روش پژوهش، کیفی و مبتنی‌بر تحلیل پدیدارشناسانۀ سه مطالعۀ موردی در شهرستان کوهدشت (روستاهای پای‌آستان، خسروآباد، ابوالوفا و سرخ‌دم لکی) در شهرستان کوهدشت است. داده‌ها از طریق مشاهدۀ میدانی، تحلیل اسناد طرح‌های توسعه گردآوری و با رویکرد تحلیل تفسیری بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که طرح‌های توسعه در این روستاها عمدتاً با نگاهی کالبدی و بخشی‌نگر، بدون درک هستی‌شناسانۀ مکان، موجب گسست در پیوند میان عناصر تاریخی، فرهنگی و طبیعی شده‌اند. در نتیجه، شاخص‌های مکان‌ساز همچون «روابط نظام‌مند عناصر میراثی»، «رویدادپذیری فضاهای جمعی»، «مرکزبودن عناصر قدسی»، «دید و منظر» و «ارگانیک بودن» در روند توسعه نادیده گرفته شده‌اند. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که حفاظت از منظر روستایی، امری صرفاً زیباشناختی یا میراثی نیست، بلکه بنیانی برای تحقق توسعه‌ای پایدار و درون‌زاست؛ توسعه‌ای که از درک مکان به‌مثابه منبع و از خوانش هستی‌شناسانۀ فضا برمی‌خیزد. در این چارچوب، توجه به مفهوم منظر به‌عنوان منبع در سیاست‌گذاری توسعه، می‌تواند الگویی بومی و مقاوم در برابر روندهای یکسان‌ساز و غیرزمینه‌مند توسعه فراهم آورد.

http://www.manzar-sj.com/article_236875_8e1624a5f3976a5d59d9ce3d831fd6ee.pdf

پژوهشکدۀ هنر، معماری و شهرسازی نظر منظر 2008-7446 17 73 2025 12 22 Comparative Analysis of Sensory Richness Components in Residential Environments(A Case Study of Cactus and Andisheh Complexes, Rasht) تحلیل تطبیقی نقش مؤلفه‌های غنای حسی در محیط‌های مسکونی (مطالعه موردی: مجتمع‌های کاکتوس و اندیشه، شهر رشت) 64 83 230948 10.22034/manzar.2025.533181.2362 FA سوگند روحانی مردخی گروه معماری، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0009-0002-5849-1546 امیررضا کریمی آذری گروه معماری، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-1551-8895 Journal Article 2025 07 08 In residential environment design, the quality of residents’ perception and lived experience is closely linked to the alignment of environmental attributes with human sensory and cognitive capacities. Environmental stimuli attuned to perceptual thresholds play a key role in enhancing sensory richness and the overall quality of spatial experience. However, sensory factors are often neglected and rarely addressed in a comprehensive, multidimensional, or systematic manner in contemporary residential design practices. This study investigates the architectural components that most significantly contribute to enriching sensory experience in residential complexes. This study aims to identify and analyze the architectural and environmental components affecting sensory richness and assess their measurable impact on users’ environmental perception quality in two selected residential complexes in the city of Rasht, Iran. The theoretical part is based on an extensive literature review, covering the role of the five senses in environmental perception, as well as relevant theoretical frameworks related to sensory design. Empirically, the study applies sensory walking and multisensory mapping techniques to explore users’ sensory experiences across six spatial nodes in the Cactus and Andisheh residential complexes. Data were gathered through direct observation, semi-structured interviews, and supplementary questionnaires, and were analyzed using a mixed-methods approach (qualitative–quantitative), with results visualized through comparative spider diagrams. The findings reveal that the Cactus complex, characterized by climate-responsive design strategies, rich vegetation, and active, well-defined semi-public spaces, exhibited stronger performance in olfactory, tactile, and gustatory aspects, resulting in deeper levels of sensory engagement. In contrast, the Andisheh complex, despite its visual coherence and structural order, underperformed in stimulating the remaining senses. The study highlights the importance of multisensory design in improving environmental quality, enhancing user satisfaction, strengthening place attachment, and promoting psychological comfort and mental well-being. Recommendations are proposed to guide future sensory-enriched residential design and foster deeper, more meaningful human–environment interaction. در طراحی محیط‌های مسکونی، کیفیت ادراک و تجربۀ زیستۀ ساکنان به‌طور مستقیم با انطباق ویژگی‌های محیطی با توانایی‌های حسی و ادراکی انسان در ارتباط است. در این میان، محرک‌های محیطی هماهنگ با ظرفیت‌های ادراکی نقشی کلیدی در ارتقای غنای حسی و بهبود کیفیت تجربۀ فضایی ایفا می‌کنند؛ بااین‌حال، مؤلفه‌های حسی در طراحی فضاهای مسکونی اغلب نادیده گرفته و کمتر به‌صورت جامع و نظام‌مند بررسی شده‌اند. سؤال اصلی پژوهش این است که کدام مؤلفه‌های معماری بر ارتقای تجربۀ غنای حسی افراد از فضای مجتمع‌های مسکونی تأثیرگذارند. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های مؤثر بر غنای حسی و بررسی تأثیر آن‌ها بر کیفیت ادراک محیطی کاربران در دو مجتمع مسکونی منتخب در شهر رشت است. در بخش نظری، با مرور منابع کتابخانه‌ای، پیشینۀ تحقیق، نقش حواس پنج‌گانه در ادراک محیطی و چارچوب نظری پژوهش تبیین شده است. در بخش میدانی، با بهره‌گیری از روش‌های «پیاده‌روی حسی» و «یادداشت‌برداری حسی»، تجربیات چندحسی کاربران در شش نقطۀ شاخص از دو مجتمع مسکونی کاکتوس و اندیشه تحلیل شد. داده‌ها ازطریق مشاهده، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و پرسش‌نامه‌های تکمیلی گردآوری و به روش ترکیبی (کیفی-کمّی) تحلیل و با استفاده از دیاگرام عنکبوتی ارزیابی شد. نتایج نشان داد مجتمع کاکتوس به‌واسطۀ طراحی اقلیمی مناسب، پوشش گیاهی متنوع و فضاهای نیمه‌عمومی فعال، در مؤلفه‌های بویایی، لامسه و چشایی عملکرد بهتری داشته و منجر به درک حسی عمیق‌تری شده است. در مقابل، مجتمع اندیشه با وجود انسجام بصری، در تحریک سایر حواس عملکرد ضعیف‌تری داشته است. یافته‌ها بر اهمیت طراحی چندحسی در ارتقای کیفیت محیطی، افزایش رضایت ساکنان، تقویت حس تعلق و بهبود سلامت روان تأکید دارند. براین‌اساس، پیشنهادهایی جهت ارتقای غنای حسی در طراحی مجتمع‌های مسکونی مطرح شده است که به بهبود تعامل کاربران با محیط کمک می‌کند.

http://www.manzar-sj.com/article_230948_0aba326a30bd839eab2ade3d64592137.pdf